საზიანოა თუ არა თესლოვანი ზეთები ჯანმრთელობისთვის?
თესლოვანი ზეთების, მათ შორის მზესუმზირის, რაფსის, სოიოსა და სხვა მცენარეული ზეთების, ჯანმრთელობაზე გავლენის შესახებ საზოგადოებაში არაერთი მოსაზრება არსებობს.
განსაკუთრებით ხშირად განიხილავენ მათში შემავალი ომეგა-6-ის ტიპის პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავების შესაძლო გავლენას ანთებით პროცესებსა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებზე.
ამჟამინდელი სამეცნიერო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ თესლოვანი ზეთები თავისთავად ჯანმრთელობისთვის საზიანო არ არის და მათი ზომიერი გამოყენება შესაძლოა გულის ჯანმრთელობასაც უკავშირდებოდეს. თუმცა, ზეთის განმეორებით, მაღალ ტემპერატურაზე გაცხელებამ შეიძლება პოტენციურად მავნე ნაერთებები წარმოქმნას.
ომეგა-6 და ომეგა-3: რატომ გახდა საკითხი სადავო?
თესლოვანი ზეთების მიმართ არსებული ეჭვები, ძირითადად, მათ შემადგენლობაში ომეგა-6-ის ტიპის პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავების არსებობას უკავშირდება.
ზოგიერთი ექსპერტის მოსაზრებით, ომეგა-6-ის დიდი რაოდენობით მიღებამ, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც კვებაში ომეგა-3-ის საკმარისი წყაროები არ არის, შესაძლოა ხელი შეუწყოს ანთებით პროცესებს. ეს კი, გარკვეულ პირობებში, გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობაზე აისახოს.
სწორედ ამ მოსაზრებებმა, განსაკუთრებით სოციალურ ქსელებში, გაავრცელა მტკიცება, თითქოს თესლოვანი ზეთებით მდიდარი კვება გულის დაავადებებისა და ინსულტის რისკს ზრდის.
თუმცა, ინსულტის ასოციაციის კვლევითი მიმართულების ხელმძღვანელი, დოქტორი ლუიზ ფლანაგანი, აღნიშნავს, რომ ამგვარი განცხადებების დასადასტურებლად ამჟამად ძლიერი სამეცნიერო მტკიცებულებები არ არსებობს.
„მიუხედავად იმისა, რომ თესლოვანი ზეთების ჯანმრთელობისთვის მავნებლობაზე ბევრი ლაპარაკია, სამეცნიერო მტკიცებულებები ამას არ ადასტურებს“, — განაცხადა მან. ამასთან, მისი თქმით, ცალკეული მცენარეული ზეთების ჯანმრთელობაზე კონკრეტული გავლენა ჯერ კიდევ შედარებით ნაკლებად არის შესწავლილი.
რას აჩვენებს ფართომასშტაბიანი კვლევა?
2025 წლის მარტში გამოქვეყნებული კვლევის ფარგლებში მეცნიერები შეერთებულ შტატებში 200 000-ზე მეტ ადამიანს, დაახლოებით, სამი ათწლეულის განმავლობაში აკვირდებოდნენ.
კვლევის შედეგების მიხედვით, მცენარეული ზეთების უფრო მაღალი მოხმარება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობის შემცირებულ რისკთან იყო დაკავშირებული.
მცენარეული ზეთების, მათ შორის როგორც თესლისგან, ისე ხილისგან მიღებული ზეთების, მეტი რაოდენობით მიღება ასევე უკავშირდებოდა:
- საერთო სიკვდილიანობის შემცირებულ რისკს;
- კიბოთი გამოწვეული სიკვდილიანობის შემცირებულ რისკს;
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობის შემცირებულ რისკს.
კვლევა დაკვირვებით ხასიათს ატარებდა, ამიტომ მიღებული კავშირები ავტომატურად არ ადასტურებს, რომ შედეგების ერთადერთი მიზეზი ზეთის მოხმარება იყო.
დიეტოლოგ ნიკოლა ლუდლამ-რეინის, წიგნის How Not to Eat Ultra-Processed ავტორის, განმარტებით, მოსახლეობის კვლევებში თესლოვანი ზეთების მავნე გავლენა არ დადასტურებულა.
ზეთის გამოყენების წესი მნიშვნელოვანია
თესლოვანი ზეთების ჯანმრთელობისთვის შესაძლო გავლენა არა მხოლოდ მათ შემადგენლობაზე, არამედ გამოყენების წესზეც არის დამოკიდებული.
გამოცემა Health-ის ცნობით, ბევრი თესლოვანი ზეთი რაფინირებულია და მაღალ ტემპერატურაზე ზემოქმედებისას შესაძლოა დაჟანგვის პროცესი დაიწყოს. განსაკუთრებით საყურადღებოა ერთი და იმავე ზეთის განმეორებით გაცხელება.
რა არის ცხიმების დაჟანგვა?
დაჟანგვა არის პროცესი, რომლის დროსაც ცხიმები იშლება და შესაძლოა წარმოიქმნას ისეთი ნაერთები, როგორიცაა თავისუფალი რადიკალები. გარკვეულ პირობებში შესაძლებელია ტრანსცხიმების წარმოქმნაც.
- თავისუფალი რადიკალები – ჭარბი რაოდენობით არსებობისას, შესაძლოა, უჯრედების დაზიანებასა და ანთებით პროცესებთან იყოს დაკავშირებული.
- ტრანსცხიმები – ცნობილია, რომ მათი მაღალი მოხმარება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს ზრდის.
თუმცა, ზეთის გაცხელებისას წარმოქმნილი ნაერთების რაოდენობა დამოკიდებულია ზეთის ტიპზე, ტემპერატურაზე, გაცხელების ხანგრძლივობასა და სხვა პირობებზე. ამიტომ ყველა გაცხელებული ზეთისთვის ერთნაირი შედეგის განზოგადება არასწორია.
რაფინირებული და ცივად დაწურული ზეთები
რაფინირების პროცესმა შესაძლოა შეამციროს თესლოვან ზეთებში ბუნებრივად არსებული ზოგიერთი სასარგებლო ნაერთის, მათ შორის პოლიფენოლური ანტიოქსიდანტებისა და E ვიტამინის, რაოდენობა.
შესაბამისად, ძლიერ რაფინირებული ზეთები გარკვეული ბუნებრივი კომპონენტების თვალსაზრისით შეიძლება ნაკლებად მდიდარი იყოს, ვიდრე ნაკლებად დამუშავებული ან ცივად დაწურული ზეთები.
ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა რაფინირებული ზეთი ჯანმრთელობისთვის მავნეა. სხვადასხვა ზეთს განსხვავებული შემადგენლობა, დამუშავების ტექნოლოგია და გამოყენების მიზანი აქვს.
თესლოვანი ზეთების ხარისხი – რა უნდა გავითვალისწინოთ?
თესლოვანი ზეთების წარმოებისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ მოსავლის რაოდენობა, არამედ მიღებული პროდუქტის ხარისხი და შენახვის პირობებიც.
- ნედლეულის ხარისხი
ზეთის მისაღებად გამოყენებული თესლი უნდა იყოს ხარისხიანი, სათანადოდ გამომშრალი და დაბინძურებისგან დაცული.
- შენახვის პირობები
სითბო, ჟანგბადი და სინათლე ზეთის დაჟანგვის პროცესზე გავლენას ახდენს. სწორად შერჩეული შეფუთვა და შენახვის პირობები პროდუქტის ხარისხის შენარჩუნებას უწყობს ხელს.
- გადამუშავების ტექნოლოგია
ცივად დაწურვა და რაფინირება განსხვავებული ტექნოლოგიებია. საბოლოო პროდუქტის თვისებები დამოკიდებულია როგორც ნედლეულზე, ისე გადამუშავების პროცესზე.
- მომხმარებლის ინფორმირება
ზეთის ეტიკეტზე მითითებული უნდა იყოს მისი სახეობა, შემადგენლობა, ვარგისიანობის ვადა და შენახვის რეკომენდებული პირობები.
თესლოვანი ზეთების ჯანმრთელობაზე გავლენის შეფასებისას საჭიროა განვასხვავოთ თავად ზეთის შემადგენლობა, მისი მოხმარების რაოდენობა და გამოყენების პირობები.
არსებული მტკიცებულებები არ ადასტურებს მოსაზრებას, რომ ყველა თესლოვანი ზეთი ჯანმრთელობისთვის საზიანოა. ამასთან, მაღალ ტემპერატურაზე ზეთის განმეორებით გაცხელებამ შესაძლოა მისი ქიმიური შემადგენლობა შეცვალოს და არასასურველი ნაერთების წარმოქმნას შეუწყოს ხელი.
ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია დაბალანსებული კვება, ცხიმების გონივრული არჩევანი და ზეთის სწორად გამოყენება.
მოამზადა ნატა მაჭარაშვილმა