მარამას ლობიო – აფრიკის გვალვაგამძლე მცენარე, რომლის მოშინაურებასაც მეცნიერები ცდილობენ

კალაჰარის უდაბნოს მკაცრ პირობებში გავრცელებული მარამას ლობიო (Tylosema esculentum) შესაძლოა მომავლის მნიშვნელოვანი სასურსათო კულტურა გახდეს.

მრავალწლიანი მცოცავი მცენარე წყლისა და საკვები ნივთიერებების მარაგს მიწისქვეშა უზარმაზარ ტუბერში ინახავს, ხოლო მისი ცილებითა და მცენარეული ცხიმებით მდიდარი თესლი კვების მრეწველობისთვის საინტერესო ნედლეულია.

მეცნიერები ახლა ცდილობენ, ველური მცენარე კულტივირებულ სასოფლო–სამეურნეო კულტურად აქციონ.

მცენარე, რომელიც უდაბნოს გვალვას უძლებს

კლიმატის ცვლილების, გახშირებული გვალვებისა და სასოფლო-სამეურნეო მიწების დეგრადაციის პირობებში სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება ისეთი კულტურების მოძიება, რომლებსაც წყლის დეფიციტის პირობებში გადარჩენა შეუძლიათ. ამ მიმართულებით მეცნიერების ყურადღებას იპყრობს ე.წ. ნაკლებად გამოყენებული და ველური სასურსათო მცენარეები, რომელთა პოტენციალი დღემდე სრულად არ არის შესწავლილი.

ერთ-ერთი ასეთი მცენარეა მარამას ლობიო, რომელსაც აფრიკის „მწვანე ოქროსაც“ უწოდებენ. ის გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის მშრალ რეგიონებში, მათ შორის ნამიბიის, ბოტსვანისა და სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ტერიტორიებზე, კალაჰარის უდაბნოს ეკოსისტემაში.

მარამა მრავალწლიანი, მცოცავი პარკოსანი მცენარეა. იგი იზრდება ქვიშიან, საკვები ნივთიერებებით ღარიბ ნიადაგებზე და შეგუებულია ხანგრძლივ გვალვასა და მაღალ ტემპერატურას. სწორედ ეს თვისებები აქცევს მას საინტერესო საკვლევ ობიექტად იმ მეცნიერებისთვის, რომლებიც კლიმატური ცვლილებების მიმართ გამძლე სასოფლო-სამეურნეო კულტურების შექმნაზე მუშაობენ.

გვალვაგამძლეობის საიდუმლო მიწისქვეშ იმალება

მარამას ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული თავისებურება მსხვილი მიწისქვეშა ტუბერია, რომელშიც წყალი და საკვები ნივთიერებები გროვდება. ახალგაზრდა მცენარის ტუბერის მასა შეიძლება დაახლოებით ერთ კილოგრამს აღწევდეს, ხოლო ზრდასრული მცენარის შემთხვევაში, შესაბამის პირობებში, ათ კილოგრამსაც აღემატებოდეს.

ეს მიწისქვეშა მარაგი მცენარეს ეხმარება, ხანგრძლივ გვალვას გაუძლოს და ხელსაყრელი პირობების დაბრუნების შემდეგ ზრდა განაახლოს. მიწისზედა ნაწილის დაზიანების შემთხვევაშიც კი ტუბერში შენარჩუნებული რესურსები მცენარის აღდგენას უწყობს ხელს.

მარამას წყლის ეკონომიურად გამოყენების უნარს მისი ფიზიოლოგიური თავისებურებებიც განაპირობებს. წყლის დეფიციტის დროს მცენარე ამცირებს ფოთლებიდან წყლის დაკარგვას, შესაძლოა დაიცვიოს ძველი ფოთლები და ზრდა შეანელოს, რითაც ენერგიასა და რესურსებს ზოგავს.

თუმცა გვალვაგამძლეობა არ ნიშნავს, რომ მცენარე წყლის გარეშე იზრდება ან ყველა ტიპის გვალვასა და ნიადაგურ პირობებში ერთნაირად პროდუქტიულია. მისი რეალური მოსავლიანობისა და კულტივირების შესაძლებლობების შესაფასებლად საჭიროა ადგილობრივი პირობების გათვალისწინებით ჩატარებული კვლევები.

საკვები ღირებულება – ცილებისა და მცენარეული ცხიმების წყარო

მარამას თესლი ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ტრადიციული საკვები პროდუქტია. მისი ქიმიური შემადგენლობა განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს: გამოქვეყნებულ მასალებში მითითებულია, რომ თესლი შეიძლება შეიცავდეს დაახლოებით 40%-მდე ცილასა და 48%-მდე ცხიმს. ზუსტი მაჩვენებლები დამოკიდებულია ნიმუშზე, ჯიშობრივ თავისებურებებსა და ანალიზის მეთოდზე.

ცილებისა და ცხიმების მაღალი შემცველობა მარამას თესლს არაქისისა და სოიის პოტენციურ ალტერნატივად წარმოაჩენს. ამასთან, მისი საკვები გამოყენება მხოლოდ მთლიანი თესლით არ შემოიფარგლება.

თესლიდან შესაძლებელია მცენარეული ზეთის მიღება. ცხიმოვანი მჟავების შემადგენლობის მიხედვით, მას შეიძლება ჰქონდეს კვებითი და ტექნოლოგიური ღირებულება, თუმცა პროდუქტის ჯანმრთელობისთვის სასარგებლო თვისებების შესაფასებლად საჭიროა ცხიმოვანი მჟავების ზუსტი პროფილისა და დამუშავების მეთოდების გათვალისწინება.

ზეთის გამოწურვის შემდეგ დარჩენილი ნედლეული კი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ცილებითა და საკვები ბოჭკოებით მდიდარი ფქვილის მისაღებად. კიდევ ერთი პერსპექტიული მიმართულებაა მარამას თესლისგან მცენარეული სასმელის წარმოება, რომელიც სოიის სასმელის მსგავსად შესაძლოა რძის პროდუქტების მცენარეული ალტერნატივების კატეგორიას დაემატოს.

მიუხედავად ამისა, ასეთი პროდუქტების ფართომასშტაბიანი წარმოებისთვის საჭიროა მათი კვებითი ღირებულების, გემოს, შენახვის ვადის, ტექნოლოგიური მახასიათებლებისა და სურსათის უვნებლობის სათანადო შესწავლა.

მარამას ლობიოს თესლის გამოყენებისას მნიშვნელოვანია დამუშავების წესების დაცვა. უმი თესლი შეიძლება შეიცავდეს ანტინუტრიციულ ნივთიერებებს, რომლებიც ხელს უშლის ზოგიერთი საკვები ნივთიერების ათვისებას ან საჭმლის მონელებას.

ამიტომ ტრადიციულად თესლს საკვებად გამოყენებამდე ხალავენ ან ხარშავენ. კონკრეტული დამუშავების რეჟიმი კი უნდა შეირჩეს იმის მიხედვით, თუ რომელი ნივთიერებების შემცირებაა საჭირო და როგორია პროდუქტის შემდგომი გამოყენება.

მცენარის მიწისქვეშა ტუბერი და სხვა ნაწილებიც ადგილობრივი კვების ტრადიციებში გამოიყენება, თუმცა მათი საკვებად ვარგისიანობა და დამუშავების უსაფრთხო მეთოდები ცალ-ცალკე შეფასებას საჭიროებს. ველური მცენარის ყველა ნაწილის ავტომატურად საკვებად მიჩნევა დაუშვებელია.

მარამას თესლის კიდევ ერთი საინტერესო თვისება შენახვის პოტენციურად ხანგრძლივი ვადაა. სათანადო პირობებში — გრილ, მშრალ გარემოში და შესაბამის შეფუთვაში — თესლის შენახვის ხანგრძლივობამ შესაძლოა რამდენიმე წელს მიაღწიოს. გავრცელებულ ცნობებში ხუთ წლამდე პერიოდიც სახელდება, თუმცა ეს მაჩვენებელი კონკრეტული შენახვის პირობებითა და თესლის ხარისხით უნდა დადასტურდეს.

ველური მცენარიდან კულტივირებულ კულტურამდე

მარამას ლობიოს ადგილობრივი მოსახლეობა დიდი ხანია აგროვებს და იყენებს. მიუხედავად ამისა, მცენარე ჯერ კიდევ არ არის ისეთივე ფართოდ მოშინაურებული, როგორც სოია, არაქისი ან სხვა გავრცელებული პარკოსანი კულტურები.

მისი მოშინაურება გულისხმობს არა მხოლოდ ველური მცენარის მინდორში დათესვას, არამედ ისეთი ფორმების შერჩევასაც, რომლებსაც ექნებათ სასურველი სამეურნეო ნიშნები: სტაბილური მოსავლიანობა, ერთგვაროვანი ნაყოფი, თესლის ადვილად მიღება, ხელსაყრელი აღმოცენება და დაავადებებისა თუ მავნებლების მიმართ სათანადო გამძლეობა.

მნიშვნელოვანი სირთულეა თესლის მყარი გარსი, რომელიც წყლის შეღწევასა და აღმოცენებას აფერხებს. ამიტომ კვლევების ერთ-ერთი მიმართულება თესლის მოსვენების მექანიზმის შესწავლა და აღმოცენების ეფექტიანი მეთოდების შემუშავებაა.

მეცნიერები ასევე იკვლევენ მცენარის გენეტიკურ თავისებურებებს, გვალვისადმი გამძლეობის ფიზიოლოგიურ მექანიზმებსა და იმ ნიშნებს, რომლებიც მომავალში სელექციისთვის შეიძლება სასარგებლო აღმოჩნდეს.

სამხრეთ აფრიკაში ამ მიმართულებით მუშაობენ უნივერსიტეტებისა და სოფლის მეურნეობის კვლევითი ორგანიზაციების წარმომადგენლები. მათი ამოცანაა ველური პოპულაციების შესწავლა, პერსპექტიული ფორმების შერჩევა და კულტივირების მეთოდების გამოცდა.

მარამას გენეტიკური რესურსების შესწავლა მნიშვნელოვანია, რადგან ის მეცნიერებს ეხმარება, უკეთ გაიგონ, როგორ ეგუება პარკოსანი მცენარე წყლის დეფიციტსა და მკაცრ გარემო პირობებს. თუმცა გენომის შესწავლა თავისთავად ჯერ არ ნიშნავს, რომ კულტურა უკვე მოშინაურებულია ან მისი კომერციული წარმოება მზად არის.

რა მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს მარამას საქართველოსთვის?

საქართველოს სოფლის მეურნეობისთვის მარამას ლობიო ამ ეტაპზე, პირველ რიგში, სამეცნიერო და საცდელი კულტურის ინტერესს წარმოადგენს. მისი გვალვაგამძლეობისა და საკვები ღირებულების გათვალისწინებით, შესაძლოა საინტერესო იყოს მისი ბიოლოგიური თავისებურებების შესწავლა, განსაკუთრებით წყლის დეფიციტის პირობებში მოსაყვანი კულტურების ძიების კონტექსტში.

თუმცა კალაჰარის უდაბნოს მცენარის საქართველოში წარმატებით მოყვანა წინასწარ გარანტირებული არ არის. აუცილებელია მისი ტემპერატურული მოთხოვნების, ვეგეტაციის ხანგრძლივობის, ნიადაგისადმი დამოკიდებულების, თესლის აღმოცენების თავისებურებებისა და მოსავლიანობის შესწავლა.

პირველ ეტაპზე მიზანშეწონილი იქნებოდა საცდელი კვლევები დაცულ გრუნტში ან მცირე საცდელ ნაკვეთებზე, შესაბამისი ბიოუსაფრთხოების მოთხოვნების დაცვით. მხოლოდ მიღებული შედეგების საფუძველზე შეიძლება შეფასდეს, აქვს თუ არა მცენარეს საქართველოში კულტივირების პრაქტიკული პერსპექტივა.

მარამას ლობიო ნათელი მაგალითია იმისა, თუ რამდენად მნიშვნელოვანი შეიძლება აღმოჩნდეს სოფლის მეურნეობისთვის ველური მცენარეების გენეტიკური რესურსების შესწავლა. მისი გვალვაგამძლეობა, მიწისქვეშა ტუბერში მარაგის დაგროვების უნარი და ცილებითა და ცხიმებით მდიდარი თესლი მას პერსპექტიულ საკვლევ კულტურად აქცევს.

თუმცა ველური მცენარის სასოფლო-სამეურნეო კულტურად ქცევა ხანგრძლივი პროცესია. საჭიროა სელექცია, გამრავლების მეთოდების გაუმჯობესება, მოსავლიანობის შეფასება და საკვები პროდუქტების უვნებლობის დადასტურება.

კლიმატის ცვლილების პირობებში მარამას მსგავსი მცენარეების შესწავლა შეიძლება მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდეს მომავლის სოფლის მეურნეობის დივერსიფიკაციისთვის – განსაკუთრებით იმ რეგიონებში, სადაც წყლის დეფიციტი და გვალვა ფერმერებისთვის სულ უფრო სერიოზულ გამოწვევად იქცევა.

მოამზადა შოთა მაჭარაშვილმა