რატომ შეუძლია ზოგ ადამიანს რძის მონელება, ზოგს კი _ არა, რა არის ლაქტოზა და ლაქტაზა?

რძის მიღების შემდეგ ზოგ ადამიანს მუცლის შებერილობა, აირების დაგროვება, მუცლის ტკივილი ან დიარეა აწუხებს, სხვები კი რძეს ყოველდღიურად ყოველგვარი დისკომფორტის გარეშე მიირთმევენ. ამ განსხვავების ერთ-ერთი გავრცელებული მიზეზია ლაქტოზის აუტანლობა, მდგომარეობა, როდესაც ორგანიზმს რძეში არსებული შაქრის, ლაქტოზის, სათანადოდ დაშლა და მონელება უჭირს.

რატომ შეუძლია ზოგ ადამიანს ზრდასრულ ასაკშიც რძის უპრობლემოდ მიღება, სხვებს კი _ არა? რატომ არის ლაქტოზის აუტანლობა მსოფლიოს ზოგიერთ რეგიონში უფრო გავრცელებული, ვიდრე სხვაგან? პასუხი ადამიანის გენეტიკურ თავისებურებებს, მეცხოველეობის ისტორიულ განვითარებასა და სხვადასხვა ხალხის კვების ტრადიციებს უკავშირდება.

საინტერესოა, რომ ზრდასრულ ასაკში ლაქტოზის მონელების უნარი კაცობრიობის ისტორიაში შედარებით გვიან გავრცელდა და მსოფლიოს სხვადასხვა მოსახლეობაში განსხვავებული გზებით ჩამოყალიბდა.

როდის დაიწყეს ადამიანებმა რძის გამოყენება?

არქეოლოგიური მონაცემების მიხედვით, ადამიანებმა ცხოველების რძის საკვებად გამოყენება, დაახლოებით, 9 000 წლის წინათ, ნეოლითის ხანაში დაიწყეს. ამის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მტკიცებულება უძველესი თიხის ჭურჭლის ნაშთებია, რომლებშიც რძის ცხიმების კვალი აღმოაჩინეს.

თუმცა, რძის საკვებად გამოყენება სულაც არ ნიშნავდა, რომ ადამიანებს მისი მონელება ზრდასრულ ასაკშიც შეეძლოთ. იმდროინდელი მოსახლეობის დიდი ნაწილი ბავშვობის შემდეგ ლაქტოზის ეფექტიანად მონელების უნარს კარგავდა.

დაახლოებით 5 000 წლის წინათ კი ჩრდილოეთ ევროპის ზოგიერთ მოსახლეობაში გავრცელება დაიწყო გენეტიკურმა ვარიანტმა, რომელიც ზრდასრულ ასაკშიც ლაქტაზის გამომუშავებას უზრუნველყოფდა. ამ ცვლილებამ რძის, როგორც საკვები პროდუქტის, გამოყენების შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად გააფართოვა.

რა არის ლაქტოზა და ლაქტაზა?

ლაქტოზა რძეში ბუნებრივად არსებული ნახშირწყალია, რომელსაც რძის შაქარს უწოდებენ. იგი გვხვდება როგორც ცხოველების, ისე ადამიანის რძეში.

ლაქტოზის დასაშლელად ორგანიზმს სჭირდება ფერმენტი ლაქტაზა, რომელიც წვრილ ნაწლავში გამომუშავდება. მისი დახმარებით ლაქტოზა იშლება უფრო მარტივ შაქრებად, რომელთა შეწოვაც ორგანიზმს შეუძლია.

ჩვილების უმრავლესობას დაბადებიდან ლაქტაზის საკმარისი რაოდენობა აქვს, რადგან დედის რძე მათი კვების მნიშვნელოვანი ნაწილია. ძუძუთი კვების დასრულების შემდეგ კი ადამიანთა უმეტესობაში ლაქტაზის გამომუშავება თანდათან მცირდება. ეს ძუძუმწოვრებისთვის დამახასიათებელი ბუნებრივი პროცესია.

ზრდასრულ ასაკში ლაქტაზის გამომუშავების შენარჩუნება გენეტიკურ თავისებურებას უკავშირდება. მას ლაქტაზის პერსისტენტობას უწოდებენ. მისი საპირისპირო მდგომარეობაა ლაქტაზის არაპერსისტენტობა, როდესაც ბავშვობის შემდეგ ფერმენტის გამომუშავება მცირდება.

მსოფლიოს ზრდასრული მოსახლეობის დაახლოებით 65%-ს ლაქტაზის აქტივობა ბავშვობის შემდეგ უმცირდება. ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ყველა მათგანს რძის მიღებისას აუცილებლად ექნება გამოხატული სიმპტომები. ლაქტოზის აუტანლობის სიმძიმე დამოკიდებულია ლაქტაზის აქტივობაზე, მიღებული ლაქტოზის რაოდენობასა და სხვა ინდივიდუალურ ფაქტორებზე.

რატომ გავრცელდა რძის მონელების უნარი ევროპაში?

ზრდასრულ ასაკში რძის მონელების უნარის გავრცელება მჭიდროდ უკავშირდება მეცხოველეობისა და რძის პროდუქტების წარმოების განვითარებას.

მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ იმ საზოგადოებებში, სადაც რძე ყოველდღიური კვების მნიშვნელოვანი ნაწილი გახდა, ლაქტაზის გამომუშავების შემანარჩუნებელი გენეტიკური ვარიანტების მატარებლებს გარკვეული უპირატესობა ჰქონდათ. რძე ორგანიზმს აწვდიდა ენერგიას, ცილებს, ცხიმებს, კალციუმსა და სხვა საკვებ ნივთიერებებს.

ეს უპირატესობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი შეიძლებოდა გამხდარიყო შიმშილობის, მოსავლის ჩავარდნისა და საკვების დეფიციტის დროს. ასეთ პირობებში რძის მონელების უნარის მქონე ადამიანებს დამატებითი საკვები რესურსი ჰქონდათ, ხოლო ლაქტოზის მიმართ მგრძნობიარე პირებს რძის მიღებისას დიარეისა და გაუწყლოების რისკი შეიძლება გაზრდოდათ.

მეცნიერები ასევე განიხილავენ ინფექციური დაავადებების შესაძლო გავლენას. სანიტარიული პირობების ნაკლებობისა და ინფექციების ფართოდ გავრცელების პირობებში კუჭ-ნაწლავის დაავადებები განსაკუთრებით სახიფათო იყო. თუმცა, ლაქტაზის პერსისტენტობის გავრცელებას მხოლოდ შიმშილობა ან ინფექციები ვერ ხსნის, მნიშვნელოვანი იყო გენეტიკური მემკვიდრეობა, კვების ტრადიციები და გარემო პირობების ერთობლიობა.

ამ პროცესს ბუნებრივი გადარჩევა ეწოდება. თაობების განმავლობაში შესაბამისი გენეტიკური ვარიანტები ზოგიერთ მოსახლეობაში უფრო გავრცელებული გახდა.

რატომ განსხვავდება მდგომარეობა ევროპის ქვეყნებში?

ევროპაში ზრდასრულ ასაკში ლაქტოზის მონელების უნარი განსაკუთრებით გავრცელებულია ჩრდილოეთ და ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილებში. სამხრეთ ევროპის ზოგიერთ რეგიონში კი ლაქტოზის აუტანლობა გაცილებით ხშირია.

ზოგიერთ კვლევაში დანიასა და ირლანდიაში ზრდასრულთა დაახლოებით 96-97%-ს ლაქტოზის მონელების უნარი აქვს შენარჩუნებული. გაერთიანებულ სამეფოშიც ეს მაჩვენებელი მაღალია.

საბერძნეთსა და იტალიის სარდინიის კუნძულზე ჩატარებული კვლევები კი მნიშვნელოვნად დაბალ მაჩვენებლებს აჩვენებს. კონკრეტული რიცხვები კვლევის მეთოდისა და შესწავლილი მოსახლეობის მიხედვით იცვლება.

ჩრდილოეთ ევროპაში რძის მონელების უნარის ფართოდ გავრცელებას მეცხოველეობის ხანგრძლივ ტრადიციებთან და რძის პროდუქტების კვებაში მნიშვნელოვან როლთან აკავშირებენ. ზოგიერთ გარემოში რძე ენერგიისა და საკვები ნივთიერებების საიმედო წყარო იყო. თუმცა, გავრცელებული მოსაზრება, თითქოს ჩრდილოეთ განედებზე მზის ნაკლებობა თავისთავად იწვევს ლაქტოზის მონელების უნარის განვითარებას, ზედმეტად გამარტივებულია. ამ გენეტიკური თავისებურების ჩამოყალიბებაში მრავალი ფაქტორი მონაწილეობდა.

რა ვითარებაა მსოფლიოს სხვა რეგიონებში?

ჩრდილოეთი ამერიკა. აშშ-სა და კანადაში ლაქტოზის მონელების უნარი მოსახლეობის სხვადასხვა ჯგუფში მნიშვნელოვნად განსხვავდება. აშშ-ის მოსახლეობისთვის ზოგ შეფასებაში დაახლოებით 64%-იანი მაჩვენებელია მოყვანილი, კანადისთვის კი — დაახლოებით 56%. ეს მონაცემები არ უნდა განვიხილოთ როგორც ყველა ეთნიკური ჯგუფისთვის ერთნაირი მაჩვენებელი.

აფრიკა. კონტინენტის მასშტაბით ერთიანი მაჩვენებლის განსაზღვრა რთულია, რადგან მოსახლეობებს შორის გენეტიკური თავისებურებები და კვების ტრადიციები მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ზოგ ტრადიციულ მესაქონლე საზოგადოებაში ზრდასრულ ასაკში რძის მონელების უნარი საკმაოდ გავრცელებულია. მაგალითად, აღმოსავლეთ აფრიკის ზოგიერთი მასაისა და სხვა მესაქონლე ჯგუფის წარმომადგენლებში გამოვლენილია გენეტიკური ვარიანტები, რომლებიც ლაქტაზის გამომუშავების შენარჩუნებას უწყობს ხელს. ამასთან, აფრიკის მოსახლეობის ყველა მესაქონლე ჯგუფს ერთნაირი გენეტიკური თავისებურებები არ აქვს.

ახლო აღმოსავლეთი. საუდის არაბეთის მოსახლეობაშიც გვხვდება ლაქტოზის მონელების უნარის მქონე ზრდასრულთა მნიშვნელოვანი წილი. რეგიონის ზოგიერთ საზოგადოებაში ტრადიციულად აქლემის რძესაც იყენებდნენ. თუმცა, რძის მონელების უნარი მხოლოდ აქლემის რძის მოხმარებით არ აიხსნება — მასზე გენეტიკური მემკვიდრეობა და კვების ხანგრძლივი ტრადიციები მოქმედებს.

სამხრეთი აზია. ინდოეთში ჩატარებული კვლევები ქვეყნის ჩრდილოეთ და სამხრეთ რეგიონებს შორის განსხვავებებს აჩვენებს. ამასთან, ლაქტოზის მალაბსორბციის მაჩვენებელი კონკრეტულ კვლევაში ყოველთვის არ უდრის იმ ადამიანთა წილს, რომლებსაც რძის მიღებისას კლინიკურად გამოხატული სიმპტომები აქვთ. ინდოეთისა და სამხრეთ აზიის სხვა ქვეყნების კვების ტრადიციებში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს მაწონს, იოგურტსა და სხვა ფერმენტირებულ რძის პროდუქტებს. ფერმენტაციისას ლაქტოზის ნაწილი იშლება, რის გამოც ასეთი პროდუქტები ზოგისთვის უფრო ადვილად ასატანია.

აღმოსავლეთი და სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზია. ამ რეგიონებში ლაქტაზის არაპერსისტენტობა განსაკუთრებით ფართოდ არის გავრცელებული. სამხრეთ კორეისა და ვიეტნამის მოსახლეობაში ჩატარებული კვლევები ზრდასრულთა დიდ ნაწილში ლაქტოზის მონელების უნარის შემცირებაზე მიუთითებს. მიუხედავად ამისა, მტკიცება, რომ ორივე ქვეყანაში ზრდასრულთა 100%-ს ეს უნარი დაკარგული აქვს, ზედმეტად კატეგორიულია – მაჩვენებლები კვლევის მიხედვით იცვლება.

ნიშნავს თუ არა ლაქტოზის აუტანლობა, რომ რძის პროდუქტებზე უარი უნდა ვთქვათ?

არა, ყოველთვის არა. ლაქტოზის აუტანლობა არ ნიშნავს, რომ ადამიანმა აუცილებლად უნდა გამორიცხოს ყველა რძის პროდუქტი. ბევრ ადამიანს მცირე რაოდენობით რძის მიღება შეუძლია სიმპტომების გარეშე, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მას სხვა საკვებთან ერთად მიირთმევს.

მაწონი, იოგურტი და ზოგიერთი მაგარი ყველი ხშირად ნაკლებ ლაქტოზას შეიცავს, ვიდრე ჩვეულებრივი რძე. ასევე ხელმისაწვდომია ლაქტოზისგან თავისუფალი რძე, რომელშიც ლაქტოზა წინასწარ არის დაშლილი ლაქტაზის ფერმენტის დახმარებით.

ლაქტოზის აუტანლობა არ უნდა აგვერიოს რძის ცილის ალერგიაში. ალერგიის დროს იმუნური სისტემა რძის ცილებზე რეაგირებს და ეს განსხვავებული მდგომარეობაა, რომელსაც სხვა მიდგომა სჭირდება.

თუ რძის მიღების შემდეგ სიმპტომები რეგულარულად მეორდება, სასურველია ექიმთან კონსულტაცია, რათა დადგინდეს მათი მიზეზი და შეირჩეს შესაბამისი კვების რეჟიმი. რძის პროდუქტების მთლიანად ამოღების შემთხვევაში კი ყურადღება უნდა მიექცეს კალციუმისა და სხვა მნიშვნელოვანი საკვები ნივთიერებების ალტერნატიული წყაროებიდან მიღებას.

ულაქტოზო რძე – მზარდი ბაზარი

ლაქტოზის აუტანლობის ფართო გავრცელებამ ულაქტოზო რძისა და სხვა სპეციალური რძის პროდუქტების წარმოების განვითარებას შეუწყო ხელი. ეს პროდუქტები მომხმარებლებს რძის კვებითი ღირებულებით სარგებლობის საშუალებას აძლევს ისე, რომ ლაქტოზის მონელებასთან დაკავშირებული დისკომფორტის რისკი შემცირდეს.

ულაქტოზო რძე ჩვეულებრივი რძის ალტერნატივაა და არა აუცილებლად უფრო სასარგებლო პროდუქტი ყველა ადამიანისთვის. მისი არჩევა უმთავრესად იმ მომხმარებლებისთვის არის მნიშვნელოვანი, ვისაც ლაქტოზის მონელება უჭირთ.

რძის მონელების უნარი ადამიანის ბიოლოგიის, გენეტიკური მემკვიდრეობისა და მეცხოველეობის ისტორიის საინტერესო მაგალითია. იქ, სადაც რძე საუკუნეების განმავლობაში კვების მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენდა, ზრდასრულ ასაკში ლაქტაზის გამომუშავების შენარჩუნება ზოგ მოსახლეობაში ფართოდ გავრცელდა. სხვა რეგიონებში კი ლაქტოზის აუტანლობა დღემდე ხშირია.

ეს განსხვავებები კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ ადამიანთა კვებითი თავისებურებები ისტორიულად ჩამოყალიბებული პროცესების შედეგია. ფერმერისთვისა და რძის პროდუქტების მწარმოებლისთვის კი ამ თავისებურებების ცოდნა მნიშვნელოვანია მომხმარებელთა განსხვავებული მოთხოვნების გასათვალისწინებლად და ბაზრისთვის შესაბამისი პროდუქციის შესათავაზებლად.

მოამზადა  შოთა მაჭარაშვილმა