„კაზაკი“ – მზესუმზირის ახალი საკონდიტრო ჯიში, რომელიც კელაპტარას ყველა გავრცელებული რასის მიმართ გამძლეა

რუსმა მეცნიერებმა შექმნეს საკონდიტრო ტიპის მსხვილნაყოფიანი მზესუმზირის ახალი ჯიში „კაზაკი“, რომელიც, ავტორების ინფორმაციით, რუსეთში გავრცელებული მზესუმზირას კელაპტარას ყველა ცნობილი სახეობის მიმართ  (A-დან G-მდე) გამძლეობით გამოირჩევა.

კელაპტარა (Orobanche cumana) მზესუმზირის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პარაზიტული მცენარეა, რომელიც კულტურის ფესვთა სისტემაზე ვითარდება და მცენარეს წყალსა და საკვებ ნივთიერებებს ართმევს. ძლიერი გავრცელების შემთხვევაში მას შეუძლია მზესუმზირის ზრდისა და განვითარების მნიშვნელოვნად შეფერხება და მოსავლიანობის შემცირება.

სწორედ ამიტომ, კელაპტარას მიმართ გამძლე ჯიშებისა და ჰიბრიდების შექმნა მზესუმზირის თანამედროვე სელექციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულებაა.

რუსეთის მცენარეთა ზეთის კულტურების კვლევით ინსტიტუტში (ВНИИМК) შექმნილი ახალი ჯიში „კაზაკი“ სახელმწიფო რეესტრში შეიტანეს. მეცნიერების განცხადებით, მისი მთავარი განმასხვავებელი ნიშანია რუსეთში არსებული კელაპტარას ყველა ცნობილი რასის: A, B, C, D, E, F და G მიმართ გამძლეობა.

ავტორების შეფასებით, მსოფლიო სელექციურ პრაქტიკაში ეს არის პირველი წარმატებული გამოცდილება, როდესაც მსგავსი ტიპის საკონდიტრო მიმართულების მზესუმზირის ჯიშში კელაპტარას მიმართ ასეთი ფართო სპექტრის გამძლეობა იქნა მიღწეული.

ახალი ჯიში შექმნეს ВНИИМК-ის მზესუმზირის ჯიშების სელექციისა და იმუნიტეტის ლაბორატორიების მეცნიერებმა.

„კაზაკი“ მიეკუთვნება საშუალო საადრეო სიმწიფის ჯგუფს. მისი სავეგეტაციო პერიოდი 96-98 დღეა. ჯიში განკუთვნილია კლასიკური ტექნოლოგიით მოსაყვანად.

კელაპტარას მიმართ გამძლეობის გარდა, „კაზაკი“ ხასიათდება უხვმოსავლიანობთ და ტოლერანტობით ისეთი მნიშვნელოვანი დაავადებების მიმართ, როგორიცაა ფომოფსისი და ცრუ ნაცარი.

ჯიშის თესლნაყოფები მსხვილია და კარგად განვითარებული. კალათიც დიდი ზომისაა, მისი დიამეტრი 26-28 სმ-ს აღწევს. კალათის ჩამოკიდებული ფორმა ხელს უწყობს ფრინველების მიერ თესლის დაზიანების შემცირებას.

რეკომენდებული მცენარეთა დგომის სიმჭიდროვის პირობებში 1000 თესლის მასა დაახლოებით 140 გრამს შეადგენს, ხოლო ნატურა — 360-380 გ/ლ-ს.

ჯიშის პოტენციური მოსავლიანობა შეფასებულია 40 ც/ჰა-მდე, ანუ დაახლოებით 4 ტონამდე ჰექტარზე. თესლის ზეთიანობა კი 47%-ს შეადგენს.

„კაზაკი“ დადებითად რეაგირებს სასუქების გამოყენებაზე და გამოირჩევა ჩაწოლის მიმართ მაღალი მდგრადობით, რაც მნიშვნელოვანია როგორც ინტენსიური წარმოების, ისე მექანიზებული მოსავლის აღების პირობებში.

ჯიშის ავტორების ინფორმაციით, არასტაბილური და არასაკმარისი ტენიანობის ზონებში „კაზაკს“ პროდუქტიულობის პოტენციალის სრულად რეალიზება შეუძლია მაღალი აგროფონის პირობებში.

ეს ნიშნავს, რომ ჯიშის მაღალი გენეტიკური პოტენციალის გამოსავლენად აუცილებელია შესაბამისი აგროტექნოლოგიის დაცვა — ნიადაგის სათანადო მომზადება, მცენარის დაბალანსებული კვება, სარეველების კონტროლი, ნიადაგში ტენის შენარჩუნება და მცენარეთა ოპტიმალური სიმჭიდროვის უზრუნველყოფა.

„კაზაკი“ რეკომენდებულია რუსეთის ცენტრალურ, ჩრდილოეთ კავკასიის, სამხრეთ და ვოლგისპირეთის ფედერალურ ოლქებში.

მზესუმზირას კელაპტარა (Orobanche cumana) ერთ-ერთი ყველაზე რთულად სამართავი პარაზიტული მცენარეა. იგი მზესუმზირას ფესვებზე ვითარდება და მასპინძელი მცენარისგან წყალსა და მინერალურ საკვებს იღებს.

კელაპტარას თესლი ნიადაგში ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში შეიძლება შენარჩუნდეს. პრობლემის გაძლიერებას ხელს უწყობს კულტურის ხშირი განმეორებითი მოყვანაც, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, როდესაც ნაკვეთზე უკვე არსებობს კელაპტარას მნიშვნელოვანი მარაგი.

ამიტომ კელაპტარას წინააღმდეგ ბრძოლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებად ითვლება გამძლე ჯიშებისა და ჰიბრიდების გამოყენება, კულტურათა მონაცვლეობა და სხვა აგროტექნიკური ღონისძიებების კომპლექსურად განხორციელება.

განსაკუთრებით რთულ პრობლემას წარმოადგენს კელაპტარას სხვადასხვა რასა. ერთი რასის მიმართ გამძლე მზესუმზირის გენოტიპი შესაძლოა სხვა, უფრო აგრესიული რასის მიმართ ნაკლებად ეფექტიანი აღმოჩნდეს. შესაბამისად, რაც უფრო ფართოა ჯიშის გამძლეობის სპექტრი, მით უფრო საინტერესოა იგი სელექციური და პრაქტიკული თვალსაზრისით.

საქართველოში მზესუმზირის წარმოების გაფართოებას მნიშვნელოვანი პოტენციალი აქვს, განსაკუთრებით იმ რეგიონებში, სადაც კულტურისთვის შესაბამისი ნიადაგურ-კლიმატური პირობებია.

თუმცა უცხოეთში შექმნილი ახალი ჯიშის პერსპექტიულობის შეფასება მხოლოდ მისი დეკლარირებული მოსავლიანობითა და გამძლეობით არ უნდა შემოიფარგლოს. საქართველოს პირობებში მნიშვნელოვანია მისი ადგილობრივ ნიადაგურ-კლიმატურ გარემოსთან ადაპტაციის, სავეგეტაციო პერიოდის, დაავადებებისა და მავნე ორგანიზმების ადგილობრივი პოპულაციების მიმართ მდგრადობისა და ეკონომიკური ეფექტიანობის შეფასება.

განსაკუთრებით საინტერესო შეიძლება იყოს კელაპტარას მიმართ ფართო გამძლეობის მქონე ასეთი გენეტიკური მასალის გამოცდა საქართველოს იმ რეგიონებში, სადაც მზესუმზირის წარმოება მნიშვნელოვანია და კელაპტარას გავრცელების რისკიც არსებობს.

საკონდიტრო ტიპის მზესუმზირის ახალი ჯიშის: „კაზაკის“ შექმნა კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანი ხდება თანამედროვე სელექციაში არა მხოლოდ მაღალი მოსავლიანობის, არამედ მავნე ორგანიზმებისა და დაავადებების მიმართ კომპლექსური გამძლეობის მიღწევა.

მზესუმზირას კელაპტარას რამდენიმე რასის მიმართ გამძლეობის მქონე ჯიშები ფერმერებისთვის ამ პარაზიტული მცენარის კონტროლის დამატებით შესაძლებლობას ქმნის და შეიძლება მოსავლის დანაკარგების შემცირებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს.

ამასთან, ნებისმიერი ახალი ჯიშის რეალური შესაძლებლობები საბოლოოდ უნდა დადგინდეს ადგილობრივ პირობებში მრავალწლიანი საველე გამოცდებით, რადგან მაღალი გენეტიკური პოტენციალის რეალიზება პირდაპირ არის დაკავშირებული კონკრეტული რეგიონის კლიმატთან, ნიადაგთან და გამოყენებულ აგროტექნოლოგიასთან.

მოამზადა შოთა მაჭარაშვილმა