ფიტოფტორა – დაავადება, რომელმაც ევროპაში დიდი შიმშილობა გამოიწვია

როგორ გაჩნდა კარტოფილის ერთ–ერთი ყველაზე საშიში დაავადება, როგორ გავრცელდა ევროპაში და როდის გამოჩნდა საქართველოში.

ფიტოფტორა (Phytophthora infestans) მცენარეთა ერთ-ერთი ყველაზე საშიში დაავადების გამომწვევია. იგი განსაკუთრებით დიდ ზიანს აყენებს კარტოფილსა და პომიდორს. დაავადება ცნობილია ფიტოფტოროზის, ანუ კარტოფილის გვიანი სიდამპლის სახელით.

დღეს ფიტოფტორა მსოფლიოს თითქმის ყველა კარტოფილის მწარმოებელ ქვეყანაშია გავრცელებული და კვლავაც მნიშვნელოვან ეკონომიკურ პრობლემას წარმოადგენს.

ფიტოფტორას გეოგრაფიული წარმოშობის საკითხი მეცნიერებს შორის დიდი ხნის განმავლობაში კამათის საგანი იყო. თავდაპირველად მიიჩნეოდა, რომ მისი სამშობლო სამხრეთ ამერიკის ანდების მთიანეთი იყო, რადგან სწორედ ეს რეგიონი ითვლება კულტურული კარტოფილის წარმოშობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კერად.

მოგვიანებით, გენეტიკურმა კვლევებმა განსაკუთრებული ყურადღება მექსიკის ცენტრალურ ნაწილში, ტოლუკას ხეობაზე გადაიტანა. ამ ტერიტორიაზე გავრცელებულია ველური კარტოფილის მონათესავე მცენარეები და ფიტოფტორას გენეტიკური მრავალფეროვნებაც განსაკუთრებით მაღალია.

თანამედროვე კვლევებში კვლავ განიხილება როგორც მექსიკური, ისე ანდური წარმოშობის ჰიპოთეზები. შესაბამისად, დაავადების წარმოშობის გეოგრაფიული ისტორია ბოლომდე ერთმნიშვნელოვნად დადგენილი არ არის.

მეცნიერებისთვის გაცილებით ნათელია ის ფაქტი, რომ XIX საუკუნის 40-იან წლებში დაავადება ამერიკის კონტინენტიდან ევროპაში გავრცელდა.

კარტოფილი ევროპაში XVI საუკუნეში სამხრეთ ამერიკიდან შეიტანეს. მომდევნო საუკუნეების განმავლობაში იგი თანდათან გავრცელდა და ევროპის მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილისთვის ყოველდღიური კვების ერთ-ერთ ძირითად პროდუქტად იქცა.

იმის მიუხედავად, რომ კარტოფილი ევროპაში უკვე რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში მოჰყავდათ, ფიტოფტორას მასობრივი ეპიდემია მხოლოდ XIX საუკუნის 40-იან წლებში დაიწყო.

ისტორიული და სამეცნიერო წყაროების მიხედვით, დაავადება ჩრდილოეთ ამერიკაში 1843 წელს დაფიქსირდა. ევროპაში მისი პირველი ცნობები 1844 წლით თარიღდება, ხოლო ფართომასშტაბიანი ეპიდემია 1845 წელს ბელგიაში დაიწყო.

ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება იყო დაავადებული სარგავი კარტოფილის საერთაშორისო გადაზიდვა. სავარაუდოდ, ინფექციის გავრცელებაში სწორედ დაავადებული ტუბერების გადაადგილებამ ითამაშა მნიშვნელოვანი როლი. ბელგიიდან დაავადება სწრაფად გავრცელდა საფრანგეთში, ნიდერლანდებში, გერმანიასა და ევროპის სხვა ქვეყნებში.

1845 წლის ზაფხულის ბოლოს ფიტოფტორამ ირლანდიასაც მიაღწია. იქ კი შედეგები განსაკუთრებით მძიმე აღმოჩნდა.

XIX საუკუნის შუა წლებში ირლანდიის მოსახლეობის დიდი ნაწილი ყოველდღიური საკვების მნიშვნელოვან ნაწილს კარტოფილისგან იღებდა. მცირე მიწის ნაკვეთებზე მოყვანილი კარტოფილი მრავალრიცხოვანი ოჯახების გამოკვების საშუალებას იძლეოდა.

1845 წელს ფიტოფტორამ კარტოფილის ნათესები მასობრივად დააზიანა. ფოთლები და ღეროები სწრაფად ხმებოდა, ხოლო გორგლები ლპებოდა. მოსავალი, რომელიც მოსახლეობის საკვებით უზრუნველყოფის მთავარი წყარო იყო, ფაქტობრივად განადგურდა.

დაავადება მომდევნო წლებშიც განმეორდა და ირლანდიაში 1845–1852 წლების დიდი შიმშილობა გამოიწვია.

ისტორიკოსებისა და მკვლევრების შეფასებით, შიმშილობასა და მასთან დაკავშირებულ დაავადებებს დაახლოებით ერთი მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ხოლო კიდევ დაახლოებით მილიონმა ადამიანმა ქვეყანა დატოვა და ემიგრაციაში წავიდა.

ეს ტრაგედია მხოლოდ მცენარეთა დაავადებით არ ყოფილა განპირობებული. გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა მოსახლეობის კარტოფილზე ძლიერ დამოკიდებულებას, სიღარიბეს, მიწათსარგებლობის სისტემასა და იმდროინდელი ხელისუფლების არაეფექტიან სასურსათო პოლიტიკასაც.

ირლანდიის დიდი შიმშილობა ისტორიაში შევიდა როგორც ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე მაგალითი იმისა, თუ რა შედეგი შეიძლება მოჰყვეს სასურსათო უსაფრთხოების ერთ კულტურაზე გადაჭარბებულ დამოკიდებულებას.

ფიტოფტორას მასობრივმა გავრცელებამ ევროპაში მეცნიერები აიძულა, დაედგინათ, რა იწვევდა კარტოფილის ასეთ სწრაფ განადგურებას.

1845 წელს ბელგიელმა მკვლევარმა მარი-ან ლიბერტმა დაავადებული მცენარეებიდან აღებული ნიმუშები მიკროსკოპით შეისწავლა და გამომწვევი ორგანიზმი აღწერა. მოგვიანებით, 1846 წელს, ირლანდიელმა ბოტანიკოსმა მაილზ ჯოზეფ ბერკლიმ დაავადების გამომწვევი უფრო დეტალურად შეისწავლა და აღწერა.

1876 წელს კი გერმანელმა მიკოლოგმა ანტონ დე ბარიმ გამომწვევი ორგანიზმი Phytophthora infestans-ის სახელით აღწერა და მისი ბიოლოგიური თავისებურებები გამოიკვლია.

მნიშვნელოვანია ერთი დაზუსტება: ფიტოფტორა ნამდვილი სოკო არ არის. იგი ოომიცეტების ჯგუფს, სოკოსმაგვარ ორგანიზმებს მიეკუთვნება, რომლებიც მცენარეთა მრავალ საშიშ დაავადებას იწვევენ.

ფიტოფტორას შესწავლამ დიდი წვლილი შეიტანა მცენარეთა დაავადებების მეცნიერების, ფიტოპათოლოგიის, განვითარებაში.

ფიტოფტორას გავრცელება საქართველოში

საქართველოში კარტოფილის კულტურის ისტორია XIX საუკუნის პირველი ნახევრიდან იწყება. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, კარტოფილის ნათესები თბილისის მიდამოებში პირველად XIX საუკუნის 20-იან წლებში გაჩნდა. შემდგომ წლებში კულტურა თანდათან გავრცელდა საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში, განსაკუთრებით მთიან და შედარებით გრილი კლიმატის მქონე ზონებში.

მაგრამ კარტოფილის საქართველოში შემოტანის თარიღი და ფიტოფტორას შემოსვლის თარიღი ერთმანეთისგან აუცილებლად უნდა განვასხვაოთ.

ფიტოფტორას საქართველოში პირველი გამოჩენის ზუსტი წელი და მისი შემოსვლის კონკრეტული გზა ხელმისაწვდომი ისტორიული წყაროებით ჯერჯერობით ვერ დასტურდება. ამიტომ არასწორი იქნებოდა გვეთქვა, რომ დაავადება საქართველოში აუცილებლად კარტოფილთან ერთად, XIX საუკუნის დასაწყისში შემოვიდა.

ცნობილია, რომ XX საუკუნის მეორე ნახევარში ფიტოფტორა საქართველოში უკვე მნიშვნელოვანი სამეცნიერო და პრაქტიკული კვლევის საგანი იყო.

ამის დასტურია საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მოამბეში 1980 წელს გამოქვეყნებული ნაშრომი: „კარტოფილის ფიტოფტორას რასობრივი შემადგენლობის შესწავლის საცდელი სანერგეები საქართველოში“, რომლის ავტორები არიან ა. ჩუმაკოვა და ე. მეგრელიძე.

კვლევა 1975–1978 წლებში ჩატარებულ დაკვირვებებს ეყრდნობოდა. ამ პერიოდში საქართველოში ფიტოფტორას 25 რასა გამოავლინეს. მკვლევრები ასევე აღნიშნავდნენ, რომ იზრდებოდა რთული რასების სიხშირე, რაც დაავადების გამომწვევის პოპულაციის ცვლილებასა და ადაპტაციის უნარზე მიუთითებდა.

ეს მონაცემები ადასტურებს, რომ საქართველოში ფიტოფტორა იმ დროისთვის უკვე ფართოდ გავრცელებული და გენეტიკურად მრავალფეროვანი პოპულაციებით წარმოდგენილი დაავადება იყო.

მოგვიანებით საქართველოში ფიტოფტოროზის შესწავლა სხვადასხვა სამეცნიერო დაწესებულებაში გაგრძელდა. ამ მიმართულებით ჩატარებული კვლევები ასახულია ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამეცნიერო ნაშრომებშიც.

რატომ არის ფიტოფტორა დღესაც საშიში?

ფიტოფტორას ისტორია XIX საუკუნეში არ დასრულებულა. პირიქით, დაავადების გამომწვევი ორგანიზმი დროთა განმავლობაში იცვლებოდა, წარმოიქმნებოდა ახალი გენეტიკური ხაზები და იზრდებოდა მისი ადაპტაციის უნარი.

დაავადების გავრცელებას განსაკუთრებით ხელს უწყობს მაღალი ტენიანობა, ნალექიანი ამინდი, ნამი და ზომიერი ტემპერატურა. ინფექცია სწრაფად ვრცელდება სპორანგიუმებით, რომლებსაც ქარი და წყლის წვეთები გადაადგილებს. დაავადების გავრცელების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წყაროა ინფიცირებული სარგავი ტუბერებიც.

საქართველოს სოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიის ინფორმაციით, დაავადება აზიანებს კარტოფილის ფოთლებს, ღეროებსა და გორგლებს. მისი ძლიერი გავრცელების შემთხვევაში მოსავლის დანაკარგმა შესაძლოა 70 პროცენტს მიაღწიოს. ლაბორატორია დაავადების განვითარებისთვის ხელსაყრელ პირობებად 16–20°C ტემპერატურასა და 75–80%-იან ჰაერის ფარდობით ტენიანობას ასახელებს.

დღეს ფიტოფტორასთან ბრძოლა კომპლექსურ მიდგომას მოითხოვს: ჯანმრთელი სათესლე მასალის გამოყენებას, გამძლე ჯიშების შერჩევას, ნათესების მონიტორინგს, აგროტექნიკური ღონისძიებების სწორად დაგეგმვასა და საჭიროების შემთხვევაში რეგისტრირებული ფუნგიციდების დროულ გამოყენებას.

ფიტოფტორას ისტორია გვიჩვენებს, რომ მცენარეთა დაავადებები მხოლოდ აგრონომიული პრობლემა არ არის. ზოგჯერ მათ შეუძლიათ შეცვალონ ქვეყნების ეკონომიკური და სოციალური განვითარება, გამოიწვიონ სასურსათო კრიზისი და მილიონობით ადამიანის ცხოვრების ბედი განსაზღვრონ.

ირლანდიის დიდი შიმშილობიდან დღემდე თითქმის ორი საუკუნე გავიდა, თუმცა კარტოფილის ფიტოფტორა კვლავ რჩება მსოფლიოსა და საქართველოს კარტოფილის მწარმოებლებისთვის ერთ-ერთ უმთავრეს გამოწვევად.

ამიტომ დაავადების ისტორიის ცოდნა მხოლოდ წარსულის გახსენება არ არის – ეს არის გაფრთხილება, რომ თანამედროვე სოფლის მეურნეობაში მოსავლის დაცვა, დაავადებათა ადრეული გამოვლენა და პრევენცია სასურსათო უსაფრთხოების მნიშვნელოვანი ნაწილია.

შოთა მაჭარაშვილი