გზა საძოვრებისკენ _ როგორ დავიცვათ მწყემსები და მოვაწესრიგოთ გადასრეკი ტრასები
ყოველ გაზაფხულსა და შემოდგომაზე საქართველოს აგრარულ სექტორში ერთი და იგივე სურათი მეორდება: მეცხვარეები ათასობით სულ პირუტყვს ზამთრის საძოვრებიდან საზაფხულო საძოვრებისკენ (ან პირიქით) მიერეკებიან, თუმცა, ტრადიციული სეზონური მიგრაცია, რომელსაც ქვეყნის ეკონომიკისა და მეცხოველეობისთვის სტრატეგიული მნიშვნელობა აქვს, ყოველწლიურად სერიოზული კონფლიქტებისა და ჩხუბის ფონზე მიმდინარეობს.
საუკუნოვანი გადასარეკი ტრასების ურბანიზაციამ, ინფრასტრუქტურულმა ქაოსმა და მოუწესრიგებელმა ვეტერინარულმა კონტროლმა ქართველი ფერმერები მძიმე რეალობის წინაშე დააყენა. რატომ იქცა გადარეკვის პროცესი მუდმივ სტრესად და როგორ შეიძლება ევროპული პრაქტიკის გაზიარება ამ პრობლემის გადასაჭრელად?
საქართველოში ცხვრის გადასარეკი ტრასების სიგრძე ასეულობით კილომეტრს აღწევს და ძირითადად კახეთს, ქვემო ქართლსა და სამცხე-ჯავახეთს აკავშირებს თუშეთის, ყაზბეგისა და ფშავ-ხევსურეთის მაღალმთიან საძოვრებთან. დღეს ეს სისტემა რამდენიმე კრიტიკული პრობლემის წინაშე დგას:
- წლების განმავლობაში, ტრასების მიმდებარე მიწები გასხვისდა, დამუშავდა ან დასახლებულ პუნქტებად იქცა. მწყემსებს ხშირად უწევთ ფარების ცენტრალურ ავტომაგისტრალებზე გატარება, რაც იწვევს ავტოსაგზაო შემთხვევებს, აფერხებს მოძრაობას და საფრთხეს უქმნის როგორც ცხოველებს, ისე ადამიანებს.
- ვინაიდან ოფიციალური მარშრუტები ბევრგან დარღვეულია, პირუტყვი ხშირად ხვდება სოფლების საძოვრებზე, სახნავ-სათეს მიწებსა თუ საკარმიდამო ნაკვეთებში, რაც მწყემსებსა და ადგილობრივებს შორის მუდმივი დაპირისპირების მიზეზია.
- ტრასებზე კატასტროფულად აკლია სპეციალური სადგომები (ღამისსათევი ადგილები), ცხოველთა სარწყულებლები და ბიოუსაფრთხოების პუნქტები (სადეზინფექციო ბარიერები და სავალდებულო ვეტერინარული გამშვები პუნქტები).
- მიუხედავად იმისა, რომ თეორიულად ტრასებს აქვთ სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის სტატუსი, რეალურად მათი საზღვრები ბევრ მონაკვეთზე ეროვნულ საკადასტრო სისტემაში არ არის მკაფიოდ დადგენილი და დაცული.
ევროპული პრაქტიკა, როგორ ხერხდება ტრადიციების და კანონის თანხვედრა
ევროპაში სეზონურ მიგრაციას _ ტრანსჰუმანციას (Transhumance) _ არა პრობლემად, არამედ კულტურულ მემკვიდრეობად და ეკოლოგიურ ინსტრუმენტად განიხილავენ. საქართველოსთვის განსაკუთრებით საინტერესოა ესპანური და იტალიური მოდელები:
ესპანური მოდელი: „სამეფო ბილიკები“ (Vías Pecuarias)
ესპანეთში არსებობს კანონით დაცული 125 000 კილომეტრიანი სამწყემსო გზების ქსელი.
- ეს მიწები ითვლება საჯარო, ხელშეუხებელ საკუთრებად. მათი მოხვნა, პრივატიზება ან მშენებლობისთვის გამოყენება სისხლის სამართლის დანაშაულია.
- როდესაც მწყემსებს ცხოველი მადრიდში ან სხვა ქალაქებში გადაჰყავთ, პროცესი წინასწარ არის კოორდინირებული მუნიციპალიტეტებთან. ეს ქცეულია ტურისტულ სანახაობად, სადაც სახელმწიფო თავად უზრუნველყოფს უსაფრთხოებასა და საგზაო მოძრაობის რეგულირებას.
იტალიური მოდელი: „ტრატური“ (Tratturi)
იტალიის მწვანე დერეფნები მკაცრად არის რუკაზე გამოკვეთილი.
- ევროკავშირის დაფინანსებით, ეს ტრასები აღიარებულია „ეკოლოგიურ დერეფნებად“, რადგან გადარეკვისას ცხოველებს ბეწვითა და ნაკელით გადააქვთ მცენარეთა თესლები, რაც ბიომრავალფეროვნებას ინარჩუნებს. ტრასების გასწვრივ მოწყობილია სპეციალური ფერმერული სადგურები, სადაც ვეტერინარული კონტროლი და პირუტყვის დასვენება შეთანხმებულად ხდება.
რა უნდა გაკეთდეს მდგომარეობის გამოსასწორებლად საქართველოში?
იმისათვის, რომ ქართველ ფერმერებს შრომა შეუმსუბუქდეთ და გადარეკვის პროცესი ცივილიზებულ ჩარჩოებში მოექცეს, აუცილებელია შემდეგი ნაბიჯების გადადგმა:
- გადასარეკი ტრასების ზუსტი საზღვრების დადგენა (დელიმიტაცია) და მათი საჯარო რეესტრში ხელშეუხებელი სტატუსით რეგისტრაცია;
- მარშრუტებზე სპეციალური „მოსასვენებელი კუნძულების“;
- წყლისსასმელების და ვეტერინარული საკონტროლო პუნქტების მოწყობა;
- ავტომაგისტრალების კვეთაზე სპეციალური გადასასვლელების (ეკოდუკების) ან ალტერნატიული შემოვლითი ბილიკების შექმნა; საგზაო ნიშნების განთავსება მძღოლებისთვის;
- მწყემსების, გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროსა და ადგილობრივი მუნიციპალიტეტების ერთობლივი კალენდრის შექმნა.
რა სავარაუდო შედეგი დადგება:
შეწყდება ტრასების თვითნებური მითვისება და კერძო მიზნებისთვის გამოყენებაა.
შემცირდება დაავადებათა გავრცელების რისკი (ბიოუსაფრთხოება) და ცხოველთა სიკვდილიანობა;
მინიმუმამდე დაიყვანება ავტოსაგზაო შემთხვევები და საცობები;
მინიმუმამდე შემცირდება ავტოსაგზაო შემთხვევები და საცობები;
აღმოიფხვრება კონფლიქტები ადგილობრივ მოსახლეობასთან, რადგან მარშრუტი და დრო წინასწარ იქნება შეთანხმებული.
ცხვრისა და მსხვილფეხა პირუტყვის გადასარეკი ტრასები არ არის წარსულის გადმონაშთი, ეს საქართველოს სოფლის მეურნეობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სფეროა, რომელსაც სასწრაფო რეფორმირება სჭირდება.
ევროპულმა გამოცდილებამ აჩვენა, რომ ტრადიციული მეცხვარეობის შენარჩუნება თანამედროვე სახელმწიფოში მხოლოდ მკაცრი საკანონმდებლო დაცვით, ინფრასტრუქტურული გამართვითა და სწორი პიარითაა შესაძლებელი.
ტრასების მოდერნიზაცია მარტო მრავალწლიან პრობლემას კი არ მოუგვარებს ქართველ ფერმერებს, არამედ ახალ სიცოცხლეს შთაბერავს ქართულ აგროტურიზმსა და ეკოლოგიურ მდგრადობას.
მოამზადა, შოთა მაჭარაშვილმა