სურსათის საერთაშორისო ბაზარი ახალი გამოწვევების წინაშე დგას _ ფასების მზარდი დინამიკა და მისი გავლენა საქართველოს მოსახლეობაზე
მსოფლიო სურსათის ბაზარი კვლავ ტურბულენტურ ფაზაში შედის. გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის (FAO) ბოლო ანგარიში აჩვენებს, რომ სურსათის ფასების ინდექსი (FFPI) ბოლო თვეებია იზრდება და აპრილში 130.7 პუნქტს მიაღწია.
2022 წლის ისტორიულ პიკთან შედარებით მაჩვენებლები კვლავ დაბალია, ფასების ზრდის ტემპი და ის მიზეზები, რომლებიც ამ პროცესს განაპირობებს, სერიოზულ ყურადღებას მოითხოვს როგორც გლობალურ, ისე ეროვნულ დონეზე.
რა აძვირებს კალათას?
აპრილში ფასების ზრდა ერთგვაროვანი არ ყოფილა. ინდექსის მატება ძირითადად მცენარეული ზეთის, ხორცისა და მარცვლეულის გაძვირებამ განაპირობა, რამაც შაქრისა და რძის პროდუქტების ფასების კლებაც კი გადაწონა.
- მარცვლეული და ხორბლის სტრატეგიული ფაქტორი
მარცვლეულის ფასების 0.8%-იანი ზრდა პირდაპირ კლიმატურ პირობებს და ლოგისტიკურ შეფერხებებს უკავშირდება.
- აშშ-ის ნაწილში გვალვა და ავსტრალიაში ნალექების სიმცირე ხორბლის მოსავლიანობის მოლოდინს ამცირებს.
- ჰორმუზის სრუტის ფაქტობრივი ჩაკეტვა და ნავთობზე ფასების ზრდა სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოების და ტრანსპორტირების ხარჯებს ზრდის.
- სასუქების კრიზისის გამო ფერმერები იძულებულნი არიან უარი თქვან ინტენსიურ კულტურების წარმოებაზე და ისეთი კულტურების მოყვანაზე გადავიდნენ, რომლებიც ნაკლებ სასუქს მოითხოვს, რაც საერთო მოსავალს ამცირებს.
- მცენარეული ზეთები ფასების რეკორდს ამყარებს
მცენარეული ზეთის ინდექსი 5.9%-ით გაიზარდა, რაც 2022 წლის ივლისის შემდეგ ყველაზე მაღალი ნიშნულია. აქ გადამწყვეტ როლს თამაშობს ბიოსაწვავის სექტორი. პალმის, სოიოსა და რაფსის ზეთზე მოთხოვნა იზრდება არა მხოლოდ კვების მრეწველობისგან, არამედ აგროსექტორისგანაც, რაც სურსათს „ენერგეტიკულ კონკურენტად“ აქცევს.
- ხორცის პროდუქტების ახალი პიკი
ხორცის ფასების ინდექსი ახალ მაქსიმალურ ნიშნულს აღწევს (129.4 პუნქტი). განსაკუთრებით საგულისხმოა მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის ხორცის გაძვირება, რაც ბრაზილიიდან ექსპორტის შეზღუდვამ და ჩინეთიდან მზარდმა მოთხოვნამ გამოიწვია.
მოვლენების განვითარების პროგნოზი
სასურსათო ბაზრის სამომავლო დინამიკას სამი ძირითადი ფაქტორი განსაზღვრავს:
- კლიმატური ცვლილებები _ „ელ-ნინიოს“ და სხვა მეტეოროლოგიური ფენომენების გავლენა სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასა და ამერიკაში პირდაპირ აისახება ბრინჯისა და შაქრის მოსავალზე;
- გეოპოლიტიკური დაძაბულობა _ შავი ზღვის რეგიონში მიწოდების შეზღუდვა და წითელი ზღვის ლოგისტიკური კრიზისი აიძულებს ექსპორტიორებს შეცვალონ მარშრუტები, რაც ზრდის საბოლოო ფასს;
- ენერგო–ფასები _ ნავთობისა და გაზის ფასი პირდაპირპროპორციულად აისახება სასუქების წარმოებასა და ტრანსპორტირებაზე.
მოსალოდნელია, რომ თუ ლოგისტიკური შეფერხებები გაგრძელდა, მარცვლეულსა და მცენარეულ ზეთზე ფასების ზრდის ტენდენცია შენარჩუნდება, მაშინ როცა რძის პროდუქტებსა და შაქარზე ფასები შესაძლოა სტაბილურად დაბალი დარჩეს წარმოების სეზონური პიკის გამო.
გავლენა საქართველოს სასურსათო უსაფრთხოებაზე
საქართველო, როგორც იმპორტზე მნიშვნელოვნად დამოკიდებული ქვეყანა (განსაკუთრებით ხორბლის, მცენარეული ზეთისა და ხორცის ნაწილში), მყისიერად გრძნობს გლობალურ რყევებს.
ძირითადი რისკები:
- მარცვლეულისა და ზეთის გაძვირება ავტომატურად იწვევს ფასების ზრდას პირველადი მოხმარების პროდუქტებზე (პური, საკონდიტრო ნაწარმი, ზეთი);
- ვინაიდან მსოფლიო ბაზარზე ხორცის ფასები პიკზეა, საქართველოშიც მოსალოდნელია როგორც იმპორტირებული, ისე ადგილობრივი ხორცის გაძვირება (რადგან საკვები ბაზა, ქერი და სიმინდი ძვირდება);
- სასუქების გაძვირება და ენერგომატარებლების ფასი ზრდის ადგილობრივი წარმოების თვითღირებულებას, რაც ქართულ პროდუქციას ნაკლებად კონკურენტუნარიანს ხდის იმპორტთან შედარებით.
საქართველოს სასურსათო უსაფრთხოების გასაძლიერებლად აუცილებელია:
- ადგილობრივი წარმოების სტიმულირება, განსაკუთრებით მარცვლეული კულტურების მიმართულებით, რათა შემცირდეს იმპორტდამოკიდებულება.
- მარაგების მართვა _ სტრატეგიული პროდუქტების (ხორბალი, ზეთი, შაქარი) სახელმწიფო და კერძო მარაგების ოპტიმიზაცია.
- საექსპორტო ბაზრებისა და სატრანსპორტო დერეფნების დივერსიფიცირება, რათა თავიდან ავიცილოთ ლოგისტიკური ჩიხები.
FAO-ს მონაცემები მიგვანიშნებს, რომ „იაფი სურსათის ერა“ ჯერჯერობით არ ბრუნდება. საქართველომ უნდა გააძლიეროს აგრარული სექტორის მხარდაჭერა და განავითაროს მდგრადი სისტემები, რომლებიც ქვეყანას გლობალური ფასების მორიგი შოკისგან დაიცავს.
მცენარეთა ბიოუსაფრთხოება და ნიადაგის ნაყოფიერებაზე ზრუნვა ახლა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ოდესმე.