ნამიბიამ ფოსფატური სასუქებისთვის ოკეანის ფსკერის მოპოვება დაიწყო

მსოფლიოში პირველად ღრმა ზღვის ფსკერიდან ფოსფატების კომერციული მოპოვების პროექტი დამტკიცდა — ინიციატივა სოფლის მეურნეობისთვის მნიშვნელოვანი ნედლეულის ახალი წყაროს შექმნას ითვალისწინებს, თუმცა ეკოლოგიური ორგანიზაციები და მეთევზეები სერიოზულ საფრთხეებზე საუბრობენ.

2026 წლის აგვისტოში ნამიბიის მთავრობამ კომპანია Namibian Marine Phosphate-ის (NMP) გარემოსდაცვითი ნებართვა ოფიციალურად დაამტკიცა და მწვანე შუქი აუნთო მსოფლიოში პირველ კომერციულ პროექტს, რომელიც ოკეანის ღრმა ფსკერიდან ფოსფატების მოპოვებას ითვალისწინებს.

Sandpiper-ის სახელწოდებით ცნობილი პროექტი ნამიბიის სანაპიროსთან, ატლანტის ოკეანეში განხორციელდება და მისი მიზანი ფოსფატური კონცენტრატის მოპოვებაა, რომელიც სოფლის მეურნეობაში გამოყენებული ფოსფორიანი სასუქების წარმოებისთვის უმნიშვნელოვანესია.

თუმცა პროექტის დამტკიცებას უკვე მოჰყვა კრიტიკა გარემოსდაცვითი ორგანიზაციებისა და მეთევზეობის სექტორის მხრიდან.

NMP-ის აქციონერებს შორის 85 პროცენტი ომანის კომპანია Mawarid Mining-ს, ხოლო 15 პროცენტი ნამიბიურ Havana Investments-ს ეკუთვნის.

კომპანიას ფოსფატების მოპოვების ნებართვა 20 წლის ვადით აქვს მიღებული. დაგეგმილია ყოველწლიურად დაახლოებით 3 მილიონი ტონა ფოსფატური კონცენტრატის მოპოვება.

ფოსფატური ნალექები მექანიკური ფსკერისდამმუშავებელი ტექნიკის — დრაგირების, ანუ ფსკერის მოსაფხეკი და ამომღები მექანიზმების გამოყენებით უნდა იქნეს მოპოვებული.

სამუშაოები განხორციელდება ატლანტის ოკეანეში, უოლფიშ-ბეიდან დაახლოებით 120 კილომეტრის დაშორებით, 180-დან 300 მეტრამდე სიღრმეზე.

სწორედ მოპოვების ეს მეთოდი გახდა პროექტის მიმართ გარემოსდაცვითი კრიტიკის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი.

ფოსფორი მცენარისთვის სამი ძირითადი საკვები ელემენტიდან ერთ-ერთია და აზოტთან (N) და კალიუმთან (K) ერთად მცენარის კვების საფუძველს ქმნის.

ის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია:

• ფესვთა სისტემის განვითარებისთვის;
• ენერგეტიკული პროცესებისთვის მცენარის უჯრედებში;
• ყვავილობისა და ნაყოფის ფორმირებისთვის;
• თესლისა და მარცვლის განვითარებისთვის;
• მცენარის ადრეული ზრდის პროცესებისთვის.

სწორედ ამიტომ ფოსფორის დეფიციტი პირდაპირ აისახება კულტურის განვითარებასა და საბოლოო მოსავლიანობაზე.

ფოსფორიანი სასუქების წარმოებისთვის აუცილებელი ნედლეულის ძირითადი წყარო დღეს ფოსფატური ქანებია. შესაბამისად, მათი მოპოვების ახალი წყაროების გაჩენა გლობალური აგროსასურსათო სისტემისთვის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური საკითხია.

ფოსფორის რესურსებზე გლობალური მოთხოვნა დაკავშირებულია მსოფლიოს მზარდ სოფლის მეურნეობასთან და სურსათის წარმოების ზრდასთან.

ფოსფატური ნედლეულის მოპოვების ძირითადი ნაწილი დღეს ხმელეთზე არსებული საბადოებიდან ხდება. ოკეანის ფსკერზე ფოსფატური ნალექების არსებობა კი ამ რესურსის პოტენციურად ახალ წყაროს ქმნის.

ნამიბიის პროექტის მხარდამჭერები მიიჩნევენ, რომ ოკეანის ფსკერის ათვისება ქვეყანას მნიშვნელოვან შემოსავალს, ინვესტიციებსა და სამუშაო ადგილებს მოუტანს.

მაგრამ სწორედ აქ ჩნდება მთავარი კითხვა:

შეიძლება თუ არა სოფლის მეურნეობისთვის აუცილებელი ნედლეულის მოპოვება ისეთი მეთოდით, რომელიც თავად ზღვის ეკოსისტემას შეუქმნის საფრთხეს?

პროექტის კრიტიკოსები განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობენ დრაგირების პროცესს.

ფსკერის მექანიკური დამუშავებისას ზღვის ფსკერზე დაგროვილი ნალექი ირღვევა და წყალში დიდი რაოდენობით შეწონილი ნაწილაკები ხვდება. შედეგად შეიძლება წარმოიქმნას ე.წ. ტალახისა და ნალექის წყალქვეშა შლეიფი, რომელიც დინებებმა მოპოვების ზონიდან გაცილებით შორს გადაიტანოს.

კრიტიკოსების შეფასებით, ამ პროცესმა შესაძლოა გავლენა მოახდინოს ზღვის ფსკერზე არსებულ ორგანიზმებზე, თევზების საკვებ ბაზაზე და მთლიანად ეკოსისტემის სტრუქტურაზე.

განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა იმ ფაქტს, რომ პროექტის ტერიტორია ბენგელის ცივი დინების ზონაში მდებარეობს. ეს ოკეანური ეკოსისტემა თევზის რესურსებით მდიდარია და ნამიბიის მეთევზეობის სექტორისთვის დიდი ეკონომიკური მნიშვნელობა აქვს.

გარემოსდამცველები ასევე შიშობენ, რომ ფსკერზე არსებული ნალექების გადაადგილებამ შესაძლოა წყლის გარემოში გარკვეული მძიმე მეტალებისა და სხვა დამაბინძურებლების მობილიზება გამოიწვიოს.

ამ რისკების რეალური მასშტაბის შეფასება განსაკუთრებით რთულია, რადგან ღრმა ზღვის ეკოსისტემებზე ასეთი მასშტაბის სამრეწველო საქმიანობის გრძელვადიანი გავლენის შესახებ ცოდნა ჯერ კიდევ შეზღუდულია.

NMP-ის პოზიცია განსხვავებულია.

კომპანიის განცხადებით, პროექტის 20-წლიანი საქმიანობის განმავლობაში ნამიბიის კონტინენტური შელფის მხოლოდ დაახლოებით 0,002 პროცენტი იქნება უშუალოდ ზემოქმედების ქვეშ.

კომპანია მიიჩნევს, რომ პროექტი გარემოსთვის მნიშვნელოვან ზიანს არ გამოიწვევს, მაშინ როდესაც ნამიბიას მოუტანს შემოსავალს, ახალ სამუშაო ადგილებსა და ეკონომიკური განვითარების შესაძლებლობებს.

თუმცა ეკოლოგიური ორგანიზაციებისა და მეთევზეობის წარმომადგენლებისთვის მთავარი საკითხი მხოლოდ მოპოვების ფართობი არ არის. ისინი ყურადღებას ამახვილებენ ზემოქმედების გავრცელების შესაძლებლობაზე, მათ შორის, წყალქვეშა ნალექის გავრცელებაზე, თევზის რესურსებზე და ეკოსისტემის გრძელვადიან ცვლილებებზე.

ნამიბიის პროექტი, ამ თვალსაზრისით, მხოლოდ ერთი ქვეყნის ეკონომიკური ინიციატივა არ არის. ის შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი პრეცედენტი, რომელიც აჩვენებს, შესაძლებელია თუ არა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო მინერალური რესურსების მოპოვება ისე, რომ მათი მიღების ეკოლოგიური ფასი თავად ბუნებამ არ გადაიხადოს.

საქართველოსთვის კი მთავარი გზავნილი გაცილებით პრაქტიკულია, ფოსფორი ძვირფასი რესურსია და მისი ეფექტიანი გამოყენება იწყება არა სასუქის მეტი რაოდენობით შეტანით, არამედ ნიადაგის ზუსტი დიაგნოსტიკითა და დაბალანსებული კვების სისტემით.