ფუტკრების „სეისმური მგრძნობელობა“, როგორ აღიქვამენ ისინი უმცირეს რხევებს

ფუტკარს შეუძლია აღიქვას ისეთი უმცირესი რხევებიც (ვიბრაციები) კი, რომელთა შეგრძნება ადამიანისათვის პრაქტიკულად შეუძლებელია. ეს უნარი მათ საშუალებას აძლევს, მიიღონ ინფორმაცია გარემოს, მცენარეების, ყვავილებისა და სკაში მიმდინარე პროცესების შესახებ.

ფუტკრების ეს განსაკუთრებული მგრძნობელობა დაკავშირებულია მექანიკური რხევების აღქმის სისტემასთან, რომელიც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მათი კომუნიკაციისა და საკვების მოძიების პროცესში.

სუბგენუალური ორგანო – ფუტკრის „მიკროსეისმოგრაფი“

რხევების აღქმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მექანიზმი ფუტკრის ფეხებში მდებარე ე.წ. სუბგენუალურ ორგანოს უკავშირდება.

ეს არის მექანორეცეპტორული ორგანო, რომელიც გარემოს მექანიკურ რხევებს ნერვულ სიგნალებად გარდაქმნის. შედეგად, ფუტკრის ნერვული სისტემა იღებს ინფორმაციას იმ ზედაპირის მოძრაობისა და რხევების შესახებ, რომელზეც მწერი დგას, ეს იქნება  მცენარის ღერო, ფოთოლი, საფრენი დაფა თუ ფიჭა.

სწორედ ამიტომ ფუტკრის ფეხები მხოლოდ გადაადგილებისა და საგნებზე მოჭიდების ორგანო არ არის — ისინი გარემოდან ინფორმაციის მიღების მნიშვნელოვანი „სენსორული მოწყობილობაცაა“.

ყვავილების რხევა კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სიგნალია

ზოგიერთ ფუტკარს, განსაკუთრებით ბზიკებს (Bombus), შეუძლია ყვავილების მიერ წარმოქმნილი ძალიან მცირე ვიბრაციების აღქმა.

ყვავილები შეიძლება სხვადასხვა მიზეზით ირხეოდეს: ქარის ზემოქმედებით, მწერის დაჯდომისას ან სხვა მექანიკური ზემოქმედების შედეგად. ზოგიერთ შემთხვევაში მცენარისა და ყვავილის მექანიკური მდგომარეობა შეიძლება დაკავშირებული იყოს მის მიერ მტვრისა და ნექტრის შეთავაზებასთან.

კვლევები მიუთითებს, რომ ფუტკრებს შეუძლიათ გარკვეული ვიბრაციული ნიშნების გამოყენება ყვავილის მდგომარეობის შესაფასებლად. ეს შეიძლება მათ დაეხმაროს უფრო რესურსული ყვავილების შერჩევაში და საკვების ძიების ეფექტიანობის გაზრდაში.

რხევა – ფუტკრების კომუნიკაციის მნიშვნელოვანი ენა

რხევებს უშუალოდ სკაშიც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს.

ფუტკრების ცნობილი ცეკვა, რომლითაც მუშა ფუტკარი თანამოძმეებს საკვების წყაროს მიმართულებასა და მდებარეობის შესახებ ინფორმაციას გადასცემს, მხოლოდ ვიზუალური მოძრაობების ერთობლიობა არ არის. ცეკვის დროს წარმოქმნილი მექანიკური და აკუსტიკური სიგნალები შეიძლება გავრცელდეს ფიჭის ზედაპირზე და დამატებითი ინფორმაცია გადასცეს სხვა ფუტკრებს.

ფიჭა ამ შემთხვევაში ერთგვარ „საკომუნიკაციო მატარებლად“ გვევლინება. მისი მეშვეობით ერთი ფუტკრის მიერ წარმოქმნილი რხევები სხვა ინდივიდებმა შეიძლება აღიქვან და შესაბამისი რეაქცია გამოავლინონ.

ვიბრაციული სიგნალები მნიშვნელოვანია აგრეთვე კოლონიის შიდა ორგანიზებისთვის. სხვადასხვა ტიპის რხევა შესაძლოა დაკავშირებული იყოს საფრთხის, აღგზნების, საკვების მოძიების ან სკაში მიმდინარე სხვა პროცესების შესახებ სიგნალიზაციასთან.

რატომ არის ეს უნარი მნიშვნელოვანი?

ფუტკრისთვის სამყარო მხოლოდ სუნების, ფერებისა და ხმების ერთობლიობა არ არის. ის ასევე შედგება უამრავი მიკროვიბრაციისგან, რომელსაც ადამიანი ხშირად საერთოდ ვერ ამჩნევს.

უმცირესი მექანიკური რხევების აღქმის უნარი ფუტკარს ეხმარება:

• მიიღოს ინფორმაცია იმ ზედაპირიდან, რომელზეც დგას;
• აღიქვას სხვა ფუტკრების მიერ წარმოქმნილი ვიბრაციული სიგნალები;
• უკეთ შეაფასოს მცენარეული გარემო;
• მონაწილეობა მიიღოს სკის შიდა კომუნიკაციაში;
• დროულად მოახდინოს რეაგირება გარემოს ცვლილებებსა და შესაძლო საფრთხეებზე.

რას ნიშნავს ეს მეფუტკრისთვის?

რხევებისადმი ფუტკრის მაღალი მგრძნობელობა პრაქტიკული თვალსაზრისითაც მნიშვნელოვანია. სკის ძლიერი რყევა, დარტყმა ან უხეში გადაადგილება ფუტკრებისთვის უბრალოდ „მოძრაობა“ არ არის, ეს შეიძლება აღიქვას როგორც მნიშვნელოვანი მექანიკური სიგნალი. ამიტომ სკის დათვალიერებისას სასურველია მეფუტკრემ თავი აარიდოს ზედმეტ რყევას, დარტყმასა და ფიჭების უხეშად ამოძრავებას. მშვიდი და თანმიმდევრული მუშაობა კოლონიის ზედმეტ აღგზნებას ამცირებს.

ფუტკრის სენსორული სამყარო გაცილებით უფრო რთულია, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს. მას შეუძლია დაინახოს, იგრძნოს სუნი, აღიქვას ჰაერის მოძრაობა და, რაც განსაკუთრებით საინტერესოა, შეიგრძნოს გარემოს უმცირესი მექანიკური რხევებიც. სწორედ ასეთი უნარების ერთობლიობა ეხმარება კოლონიას რთულ გარემოში ორიენტირებასა და ეფექტიან ფუნქციონირებაში.

მომამზადა გიორგი მაისურაძემ