სიცხისადმი გამძლე კარტოფილის ახალი ჯიშები – ამერიკელი სელექციონერების გამოცდილება

კლიმატის ცვლილება კარტოფილის წარმოებას სულ უფრო მეტ გამოწვევას უქმნის. მაღალი ტემპერატურა ამცირებს ტუბერების მოსავლიანობას, აუარესებს მათ სასაქონლო ხარისხს და ზრდის დანაკარგებს. ამიტომ განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ისეთი ჯიშების გამოყვანა, რომლებიც სიცხის პირობებში პროდუქტიულობასა და გადამუშავებისთვის საჭირო თვისებებს ინარჩუნებენ.

კარტოფილი ზომიერი კლიმატის კულტურაა, რომლის ზრდა-განვითარებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ჰაერისა და ნიადაგის ტემპერატურა. ხანგრძლივი სიცხის დროს ირღვევა ტუბერებში სახამებლის დაგროვების პროცესი, მცირდება მოსავლის ხარისხი, იზრდება ზრდითი ბზარებისა და შიდა დეფექტების წარმოქმნის რისკი. შედეგად, ფერმერმა შეიძლება მიიღოს მოსავალი, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილიც ბაზრის მოთხოვნებს ვერ დააკმაყოფილებს.

მაღალი ტემპერატურა განსაკუთრებით პრობლემურია კარტოფილის გადამმუშავებელი საწარმოებისთვისაც. ტუბერებში აღმდგენი შაქრების შემცველობის მატებამ შეიძლება შეწვისას პროდუქტის გამუქება გამოიწვიოს. ასეთ შემთხვევაში კარტოფილი ფრისა და ჩიფსების ფერი, გემო და საერთო ხარისხი უარესდება.

ამ გამოწვევების საპასუხოდ, აშშ-ში, ტეხასის A&M უნივერსიტეტში, სელექციური მუშაობის ერთ-ერთი მიმართულება სიცხისადმი გამძლე კარტოფილის ჯიშების შექმნაა.

AgroXXI-ის მიერ გავრცელებული მასალის თანახმად, დოქტორ იზაბელ ვალესის ხელმძღვანელობით ჩატარებული კვლევები მიზნად ისახავს ისეთი ჯიშების მიღებას, რომლებიც მაღალი ტემპერატურის პირობებში მოსავლიანობასა და ტუბერების სასაქონლო ხარისხს უკეთ ინარჩუნებენ.

პროგრამის საცდელი ნაკვეთები დალჰარტისა და სპრინგლეიკის რაიონებში შეირჩა, სადაც მცენარეებს მაღალი ტემპერატურის პირობებში აკვირდებოდნენ. ასეთი გამოცდები სელექციონერებს საშუალებას აძლევს, გამოავლინონ გენოტიპები, რომლებიც სიცხის მიმართ შედარებით გამძლეა და ტუბერების ხარისხს უკეთ ინარჩუნებს.

გამოქვეყნებული მასალის მიხედვით, პროგრამის ფარგლებში რამდენიმე ჯიში გამოირჩევა, რომელთაგან თითოეული ბაზრის კონკრეტულ მოთხოვნებზეა ორიენტირებული.

დუნკან რასეტი (Duncan Russet) – მასალაში აღნიშნულია ამ ჯიშის კარტოფილის Y ვირუსისადმი გენეტიკური გამძლეობა. ეს ვირუსი კარტოფილის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დაავადების გამომწვევია და მოსავლის რაოდენობასა და ხარისხზე უარყოფითად მოქმედებს. ვირუსის მიმართ გამძლე ჯიშების გამოყენებამ შესაძლოა შეამციროს დაავადებით გამოწვეული დანაკარგები და გაამარტივოს მცენარეთა დაცვის ღონისძიებები.

ვანგარდ რასეტი (Vanguard Russet) და რეველი რასეტი (Reveille Russet) – წარმოდგენილია ახალი კარტოფილის ჯიშებად, რომლებიც ახალი მოხმარებისთვისაა განკუთვნილი. მათი უპირატესობა, წყაროს თანახმად, თანაბარი ზომისა და მოგრძო ფორმის ტუბერების წარმოქმნა და შიდა დეფექტებისადმი შედარებით მაღალი გამძლეობაა. ასეთი მახასიათებლები მნიშვნელოვანია როგორც ფერმერისთვის, ისე საცალო ვაჭრობისთვის, რადგან სასაქონლო ხარისხი პროდუქტის რეალიზაციაზე პირდაპირ მოქმედებს.

დიუნ რასეტი (Dune Russet) – განკუთვნილია გადამუშავების, განსაკუთრებით გაყინული კარტოფილი ფრის წარმოებისთვის. ამ მიმართულებაში მნიშვნელოვანია ტუბერებში მშრალი ნივთიერების მაღალი შემცველობა, შენახვისას ხარისხის შენარჩუნება და შეწვის შემდეგ ღია ფერის მიღება. სწორედ ეს თვისებები განსაზღვრავს, რამდენად შეესაბამება ნედლეული გადამამუშავებელი საწარმოების მოთხოვნებს.

ბიოტექნოლოგია და კარტოფილის მომავალი

ტრადიციულ სელექციასთან ერთად, თანამედროვე კვლევებში სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობენ ბიოტექნოლოგიურ მეთოდებს, მათ შორის გენომის რედაქტირებას. ეს ტექნოლოგიები მცენარის კონკრეტული მახასიათებლების მიზანმიმართული ცვლილების შესაძლებლობას იძლევა, თუმცა მიღებული ხაზების პრაქტიკული ღირებულება დამატებით გამოცდასა და შეფასებას საჭიროებს.

AgroXXI-ის მასალაში ასევე საუბარია სახამებლის თვისებების შეცვლაზე მიმართულ კვლევებზე და სიცხისადმი გამძლე კიდევ რამდენიმე პერსპექტიული ხაზის მომზადებაზე. ასეთი კვლევების მიზანი შეიძლება იყოს არა მხოლოდ მოსავლიანობისა და ხარისხის გაუმჯობესება, არამედ რესურსების უფრო ეფექტიანი გამოყენებაც.

საქართველოს კარტოფილის მწარმოებლებისთვის სიცხისადმი გამძლე ჯიშების შექმნის გამოცდილება განსაკუთრებით საყურადღებოა იმ რეგიონებში, სადაც ზაფხულის მაღალი ტემპერატურა და ტენიანობის დეფიციტი ართულებს წარმოებას, თუმცა უცხოეთში მიღებული ჯიშის წარმატება ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ის საქართველოს პირობებშიც იმავე შედეგს აჩვენებს.

ახალი ჯიშის დანერგვამდე საჭიროა მისი გამოცდა ადგილობრივ ნიადაგურ-კლიმატურ პირობებში, სხვადასხვა ვადაზე დარგვისას და განსხვავებული მორწყვის რეჟიმების გამოყენებით. მნიშვნელოვანია შეფასდეს არა მხოლოდ საერთო მოსავალი, არამედ ტუბერების ზომა, სასაქონლო გამოსავლიანობა, მშრალი ნივთიერებისა და შაქრების შემცველობა, შენახვის უნარი და ძირითადი დაავადებების მიმართ გამძლეობა.

კლიმატის ცვლილების პირობებში კარტოფილის წარმოების მდგრადობა მხოლოდ მორწყვაზე ან აგროტექნიკურ ღონისძიებებზე აღარ არის დამოკიდებული, სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება სწორად შერჩეული ჯიშიც. სიცხისადმი გამძლე გენეტიკური რესურსების შესწავლა საქართველოსთვის პერსპექტიული მიმართულებაა, თუმცა მათი გავრცელება ადგილობრივ საველე გამოცდებს, ხარისხის ობიექტურ შეფასებასა და ფერმერის ეკონომიკური შედეგების გაანგარიშებას უნდა დაეფუძნოს.

მოამზადა გიორგი მაისურაძემ