ტილაპია – თევზი, რომელიც სწრაფად იზრდება და აკვაკულტურაში დიდი პერსპექტივა აქვს
ტილაპია მსოფლიოში ერთ–ერთი ყველაზე გავრცელებული სამეურნეო თევზია. მისი პოპულარობა სწრაფ ზრდას, საკვების მრავალფეროვნების გამოყენების უნარს, შედარებით მარტივ მოშენებასა და ხორცის კარგ საგემოვნო თვისებებს უკავშირდება. თბილი წყლის ეს თევზი განსაკუთრებით საინტერესოა აკვაკულტურის განვითარებით დაინტერესებული ფერმერებისთვის.
ტილაპია ციხლიდების (Cichlidae) ოჯახის თევზების საერთო სახელწოდებაა. ამ ჯგუფში რამდენიმე გვარი და მრავალი სახეობა შედის. კომერციულ თევზმოშენებაში ყველაზე გავრცელებულია ნილოსის ტილაპია (Oreochromis niloticus).
მისი ბუნებრივი გავრცელების არეალი აფრიკისა და ახლო აღმოსავლეთის თბილი მტკნარი წყლებია.
დღეს ტილაპიას მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში აშენებენ, განსაკუთრებით აზიაში, აფრიკასა და ლათინურ ამერიკაში.
ტილაპიის მოშენებას უძველესი ისტორია აქვს. ძველ ეგვიპტეში ამ თევზს ათასწლეულების წინაც ზრდიდნენ ხელოვნურ წყალსატევებში. თანამედროვე აკვაკულტურაში კი მისი წარმოება განსაკუთრებით განვითარდა გასული საუკუნის მეორე ნახევრიდან.
გარეგნული ნიშნები და ბიოლოგიური თავისებურებები
ტილაპიას გვერდებიდან შებრტყელებული, შედარებით მაღალი სხეული აქვს. შეფერილობა სახეობისა და გარემო პირობების მიხედვით იცვლება – გვხვდება მონაცრისფრო, მომწვანო და მოვერცხლისფრო შეფერილობის ინდივიდები.
იგი მტკნარი წყლის თევზია, თუმცა ზოგიერთი სახეობა გარკვეულ პირობებში მომატებულ მარილიანობასაც იტანს.
ტილაპიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი უპირატესობა გარემოსთან ადაპტაციის უნარია. მას შეუძლია იკვებოს როგორც მცენარეული, ისე ცხოველური წარმოშობის საკვებით, მათ შორის წყალმცენარეებით, პლანქტონით, მცირე უხერხემლოებითა და ორგანული ნარჩენებით.
წყლის ტემპერატურა – წარმატებული მოშენების მთავარი პირობა
ტილაპია თბილი წყლის მოყვარული თევზია. მისი ზრდისა და გამრავლებისთვის წყლის ტემპერატურას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს.
მოშენებისთვის ოპტიმალური ტემპერატურა, ძირითადად, 25-30°C-ის ფარგლებშია. ტემპერატურის 20°C-ზე ქვემოთ დაცემისას კვება და ზრდა თანდათან მცირდება, ხოლო უფრო დაბალ ტემპერატურაზე თევზის ჯანმრთელობასა და სიცოცხლეს საფრთხე ექმნება.
ამიტომ ცივ ზამთრიან რეგიონებში, მათ შორის საქართველოს კლიმატურ პირობებში, ღია ტბორებში ტილაპიის მთელი წლის განმავლობაში მოშენება მნიშვნელოვან სირთულეებთან არის დაკავშირებული.
შესაძლო გამოსავალია დახურული, გათბობით უზრუნველყოფილი თევზსაშენი მეურნეობა ან წყლის რეცირკულაციის სისტემა (RAS), რომელშიც წყალი იფილტრება, იწმინდება და ხელახლა გამოიყენება.
კვება და ზრდა
ტილაპიის ერთ-ერთი მთავარი უპირატესობა კვების ფართო არჩევანია. იგი ბუნებრივ გარემოში მოიხმარს ფიტოპლანქტონს, წყალმცენარეებს, წყლის მცენარეებსა და მცირე უხერხემლოებს.
სამრეწველო მეურნეობებში იყენებენ სპეციალურად მომზადებულ გრანულირებულ საკვებს, რომელიც შეიცავს ცილებს, ცხიმებს, ნახშირწყლებს, ვიტამინებსა და მინერალურ ნივთიერებებს.
ტილაპიას შეუძლია მცენარეული წარმოშობის ცილოვანი კომპონენტების გამოყენებაც, რაც საკვების წარმოების ხარჯების შემცირების შესაძლებლობას იძლევა.
თუმცა მხოლოდ ბუნებრივ საკვებზე დაყრდნობა ინტენსიური წარმოებისთვის საკმარისი არ არის. მაღალი პროდუქტიულობის მისაღწევად აუცილებელია ასაკისა და სხეულის მასის შესაბამისი დაბალანსებული საკვები.
ზრდის სისწრაფე დამოკიდებულია წყლის ტემპერატურაზე, საკვების ხარისხზე, ჟანგბადის შემცველობასა და თევზის განთავსების სიმჭიდროვეზე.
გამრავლების საინტერესო თავისებურება
ტილაპიის ბიოლოგიის ერთ-ერთი გამორჩეული თავისებურება გამრავლების პროცესია.
ნილოსის ტილაპიის მამრი ფსკერზე მცირე ზომის ბუდეს ამზადებს და ტერიტორიას იცავს. დედალი ქვირითს ბუდეში ყრის, მამრი ანაყოფიერებს, რის შემდეგაც დედალი განაყოფიერებულ ქვირითს პირში აგროვებს.
ქვირითისა და ახლად გამოჩეკილი ლიფსიტების დაცვა დედლის პირის ღრუში ხდება. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში დედალი ნაშიერს საფრთხისგან იცავს და საჭიროების შემთხვევაში კვლავ პირში იფარებს.
ტილაპია ხელსაყრელ პირობებში სწრაფად მრავლდება. თუმცა ეს თავისებურება ფერმერული მეურნეობისთვის ყოველთვის უპირატესობა არ არის.
ტბორში უკონტროლო გამრავლებამ შეიძლება გამოიწვიოს თევზის რაოდენობის გადაჭარბება, საკვებსა და სივრცეზე კონკურენციის ზრდა და ინდივიდების ზომაში ჩამორჩენა.
ამ პრობლემის თავიდან ასაცილებლად სამეურნეო პრაქტიკაში იყენებენ ერთსქესიან, ძირითადად მამრობითი სქესის, პოპულაციებს ან გამრავლების სხვა კონტროლირებულ მეთოდებს.
ტილაპიის მოშენების ძირითადი სისტემები
ტილაპიის მოშენება შესაძლებელია რამდენიმე ტიპის მეურნეობაში:
- სატბორე მეურნეობა
გამოიყენება სპეციალურად მოწყობილი ტბორები, რომლებშიც კონტროლდება წყლის ხარისხი, ტემპერატურა და თევზის რაოდენობა. ეს მეთოდი განსაკუთრებით ეფექტიანია თბილი კლიმატის პირობებში.
- გალიებში მოშენება
თევზს ათავსებენ ტბებსა და წყალსაცავებში დამონტაჟებულ სპეციალურ გალიებში. ამ მეთოდის გამოყენებისას აუცილებელია წყლის ხარისხის, დინებისა და გარემოზე შესაძლო ზემოქმედების კონტროლი.
- დახურული რეცირკულაციის სისტემა (RAS)
ეს არის თანამედროვე ტექნოლოგია, რომლის საშუალებითაც თევზი დახურულ სივრცეში იზრდება. წყალი ფილტრაციისა და ბიოლოგიური გაწმენდის შემდეგ კვლავ ბრუნდება სისტემაში.
RAS ტექნოლოგია განსაკუთრებით საინტერესოა იმ რეგიონებისთვის, სადაც ბუნებრივი წყლის ტემპერატურა ტილაპიისთვის არასაკმარისია. თუმცა მისი დანერგვა მოითხოვს მნიშვნელოვან საწყის ინვესტიციას, ელექტროენერგიის უწყვეტ მიწოდებას, ფილტრაციის გამართულ სისტემასა და პროფესიულ მართვას.
რა პირობებია აუცილებელი ჯანსაღი თევზის მისაღებად?
ტილაპია შედარებით გამძლე თევზია, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ წყლის ხარისხის კონტროლი აუცილებელი არ არის.
ფერმერმა მუდმივად უნდა აკონტროლოს:
- წყლის ტემპერატურა;
- გახსნილი ჟანგბადის შემცველობა;
- წყლის მჟავიანობა (pH);
- ამიაკისა და სხვა მავნე ნივთიერებების კონცენტრაცია;
- თევზის განთავსების სიმჭიდროვე;
- საკვების რაოდენობა და ხარისხი.
განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ჟანგბადის შემცველობას. მისი ნაკლებობა თევზის ზრდას აფერხებს, ამცირებს საკვების ათვისებას და ზრდის დაავადებებისა და სიკვდილიანობის რისკს.
ასევე მნიშვნელოვანია წყლის რეგულარული შემოწმება, აუზების სისუფთავე, ახალი თევზის კარანტინი და დაავადებების დროული გამოვლენა.
ტილაპიის ხორცი და კვებითი ღირებულება
ტილაპიის ხორცი თეთრი ფერის, ნაზი და შედარებით ნეიტრალური გემოსია. მასში ცილის მნიშვნელოვანი რაოდენობაა, ხოლო ცხიმის შემცველობა, თევზის სახეობისა და მოშენების პირობების მიხედვით, შედარებით დაბალია
.ამ თვისებების გამო ტილაპია ფართოდ გამოიყენება ყოველდღიურ კვებაში და სხვადასხვა კერძის მოსამზადებლად.
ის შეიძლება შეიწვას, გამოცხვეს ღუმელში, დამუშვდეს ორთქლზე, მოიხარშოს. ფილე პრაქტიკულად ადვილად მუშავდება და სხვადასხვა სანელებელსა და ბოსტნეულს კარგად ერწყმის.
ტილაპიის ხორცი გამოირჩევა მაღალი ხარისხის, ადვილად მოსანელებელი ცილის შემცველობით, დაბალი ცხიმიანობითა და ნაზი გემოთი. იგი შეიცავს B ჯგუფის ვიტამინებს, განსაკუთრებით B12-ს, აგრეთვე ფოსფორს, სელენსა და კალიუმს. ცხიმიანი ზღვის თევზებისგან განსხვავებით, ტილაპიაში ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავების შემცველობა შედარებით დაბალია, თუმცა დაბალანსებული კვების რაციონში იგი ცილის კარგი წყაროა.
აქვს თუ არა ტილაპიას მოშენებას პერსპექტივა საქართველოში?
საქართველოს აქვს აკვაკულტურის განვითარების გარკვეული შესაძლებლობები, თუმცა ტილაპიის შემთხვევაში მთავარი შეზღუდვა კლიმატური პირობებია.
მისი თბილი წყლისადმი მოთხოვნილება იმას ნიშნავს, რომ ღია წყალსატევებში მოშენება ძირითადად თბილი სეზონით შეიძლება შემოიფარგლოს. მთელი წლის განმავლობაში წარმოებისთვის კი საჭიროა წყლის გათბობა ან დახურული რეცირკულაციის სისტემის მოწყობა.
ამ მიმართულებით ინვესტიციის განხორციელებამდე აუცილებელია რამდენიმე საკითხის წინასწარ შეფასება:
- თევზის ლიფსიტების საიმედო მომწოდებლის მოძიება;
- წყლისა და ენერგიის ხელმისაწვდომობა და ღირებულება;
- საკვების შესყიდვისა და წარმოების ხარჯები;
- ტექნოლოგიური აღჭურვილობის ღირებულება;
- ადგილობრივ ბაზარზე მოთხოვნა და გასაყიდი ფასი;
- წარმოების ეკოლოგიური და ვეტერინარული უსაფრთხოება.
ასევე მნიშვნელოვანია, რომ მეურნეობიდან ტილაპიის ბუნებრივ წყალსატევებში მოხვედრა არ მოხდეს, რადგან უცხო სახეობის გავრცელებამ შესაძლოა ადგილობრივ ეკოსისტემაზე უარყოფითად იმოქმედოს.
ტილაპია თანამედროვე აკვაკულტურის ერთ-ერთი საინტერესო მიმართულებაა. სწრაფი ზრდა, საკვების მრავალფეროვნების გამოყენების უნარი და სხვადასხვა სამეურნეო სისტემასთან ადაპტაცია მას კომერციულად მიმზიდველ თევზად აქცევს.
საქართველოს პირობებში მისი მოშენება განსაკუთრებით საინტერესო შეიძლება იყოს დახურული, თანამედროვე ტექნოლოგიებით აღჭურვილი მეურნეობებისათვის. თუმცა წარმატება დამოკიდებული იქნება არა მხოლოდ თევზის ბიოლოგიურ უპირატესობებზე, არამედ წყლის ტემპერატურის, საკვების, ენერგიისა და წარმოების თვითღირებულების სწორ მართვაზე.
ტილაპიის მოშენება შეიძლება გახდეს აკვაკულტურის განვითარების ერთ–ერთი დამატებითი მიმართულება, თუ მისი წარმოება წინასწარ გააზრებულ ტექნოლოგიურ და ეკონომიკურ გათვლებს დაეფუძნება.