საშემოდგომო ტრიტიკალე, ნიადაგის დაცვისა და მეცხოველეობის საკვები ბაზის გაუმჯობესების შესაძლებლობა

ხორბლისა და ჭვავის ჰიბრიდი ამერიკელი ფერმერების ყურადღებას ნიადაგის ეროზიის შემცირების, მცენარეული საფარის შენარჩუნებისა და პირუტყვისთვის მწვანე მასის წარმოების შესაძლებლობით იპყრობს. რამდენად პერსპექტიულია ეს კულტურა საქართველოს მეურნეობებისთვის?

თანამედროვე სოფლის მეურნეობაში მოსავლის რაოდენობასთან ერთად სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება ნიადაგის ნაყოფიერების შენარჩუნება, წყლის რესურსების ეფექტიანი გამოყენება და წარმოების დანახარჯების შემცირება. სწორედ ამ ამოცანების გადასაჭრელად იყენებენ აშშ-სა და კანადაში საფარ კულტურებს, რომელთა შორის ერთ-ერთი საინტერესო მცენარე საშემოდგომო ტრიტიკალეა.

ტრიტიკალე ხორბლისა და ჭვავის შეჯვარებით მიღებული კულტურაა, რომელიც მემკვიდრეობით აერთიანებს მათი ზოგიერთი სასარგებლო თვისების ერთობლიობას. მისი გამოყენება შესაძლებელია როგორც მარცვლისა და ცხოველთა საკვების წარმოებისთვის, ისე ნიადაგის დასაცავად და თესლბრუნვის გასაუმჯობესებლად.

ამ კულტურის მთავარი უპირატესობა ის არის, რომ ფერმერს შეუძლია ერთსა და იმავე ფართობზე რამდენიმე ამოცანა შეასრულოს: მიიღოს საკვები პროდუქცია, შეამციროს ნიადაგის ზედაპირის დაუცველად დარჩენის პერიოდი და ხელი შეუწყოს ნიადაგის სტრუქტურის გაუმჯობესებას.

რატომ ირჩევენ ფერმერები ტრიტიკალეს?

ტრიტიკალეს მიმართ ინტერესი მხოლოდ მის მოსავლიანობას არ უკავშირდება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი გამოყენება საფარ კულტურად, რომელიც ძირითადი კულტურების მოსავლის აღების შემდეგ ითესება და მომდევნო სავეგეტაციო სეზონამდე ნიადაგის დაცვას ემსახურება.

ნიადაგის სტრუქტურის გაუმჯობესება

მძიმე სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ხშირი გამოყენება, ნიადაგის ჭარბტენიან მდგომარეობაში დამუშავება და ერთი და იმავე სიღრმეზე განმეორებითი ხვნა ხელს უწყობს ნიადაგის დატკეპნას. შედეგად უარესდება წყლის შეღწევა, მცირდება ჰაერის მიმოცვლა და ფესვებს ნიადაგის ღრმა ფენებში გავრცელება უჭირთ.

ტრიტიკალეს ფესვთა სისტემა ნიადაგის სხვადასხვა ფენაში ვრცელდება და ხელს უწყობს მის აგრეგატულ სტრუქტურას. ფესვების ზრდის, მათი შემდგომი დაშლისა და ორგანული ნივთიერების დაგროვების შედეგად შეიძლება გაუმჯობესდეს ნიადაგის ფორიანობა და წყლის გამტარიანობა.

თუმცა, მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ, რომ ბიოლოგიური გაფხვიერება ყველა შემთხვევაში ვერ ჩაანაცვლებს დატკეპნილი ფენის მექანიკურ დაშლას. შედეგი დამოკიდებულია დატკეპნის სიღრმეზე, ნიადაგის ტიპზე, ტენიანობასა და მცენარის განვითარების პირობებზე.

ეროზიის წინააღმდეგ – ცოცხალი საფარი და მცენარეული ნარჩენები

ძლიერი წვიმების დროს შიშველი ნიადაგის ზედაპირიდან ნაყოფიერი ფენის ჩამორეცხვის რისკი იზრდება. საშემოდგომო ტრიტიკალე შემოდგომიდანვე ავითარებს მცენარეულ საფარს, რომელიც ნიადაგის ზედაპირს წვიმის წვეთების პირდაპირი ზემოქმედებისგან იცავს.

მისი ფესვები ნიადაგის ნაწილაკების შეკავშირებას უწყობს ხელს, ხოლო მოსავლის აღების ან მწვანე მასის აღების შემდეგ დარჩენილი მცენარეული ნარჩენები ზედაპირზე დამცავ ფენას ქმნის.

ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფერდობებზე, სადაც ნიადაგის ჩამორეცხვის საფრთხე მაღალია. მცენარეული საფარი ასევე ამცირებს ქარისმიერი ეროზიის რისკს და ხელს უწყობს ნიადაგის ზედაპირიდან ტენის აორთქლების შემცირებას.

საკვები ნივთიერებების შენარჩუნება

ტრიტიკალეს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფუნქცია ნიადაგში არსებული საკვები ელემენტების უფრო ეფექტიანად გამოყენებაა.

მცენარე ზრდის პერიოდში შთანთქავს ნიადაგის ხსნარში არსებულ აზოტს და სხვა საკვებ ელემენტებს, რომლებიც მის ბიომასაში გროვდება. როდესაც მცენარეული მასა ნიადაგზე რჩება და იშლება, ამ ელემენტების ნაწილი კვლავ ნიადაგში ბრუნდება.

ამგვარად, საფარი კულტურა ამცირებს საკვები ნივთიერებების ნაწილის გამორეცხვის რისკს, განსაკუთრებით იმ პერიოდში, როდესაც ძირითადი კულტურა მინდორში აღარ იზრდება.

გასათვალისწინებელია, რომ ტრიტიკალე ატმოსფერულ აზოტს დამოუკიდებლად არ აფიქსირებს ისე, როგორც პარკოსანი კულტურები. ის ნიადაგში არსებულ აზოტს ითვისებს და დროებით აკავებს. მომდევნო კულტურისთვის ხელმისაწვდომი აზოტის რაოდენობა კი დამოკიდებულია ბიომასის მოცულობაზე, მის დაშლაზე, ნიადაგის ტენიანობასა და სხვა პირობებზე.

ამიტომ ტრიტიკალეს შემდეგ აზოტოვანი სასუქის შეტანის საჭიროება ნიადაგის მდგომარეობისა და მომდევნო კულტურის მოთხოვნილების მიხედვით უნდა განისაზღვროს.

ტრიტიკალე – ნიადაგის დაცვის გარდა, მეცხოველეობის საკვებიც

ტრიტიკალეს მნიშვნელოვანი უპირატესობა ის არის, რომ მისი მოყვანით ფერმერი მხოლოდ ნიადაგის დაცვით არ შემოიფარგლება. კულტურა შეიძლება გამოიყენოს მწვანე საკვებად, თივის, სილოსისა და მარცვლის მისაღებად.

საკვების სახეობასა და ხარისხს მოსავლის აღების დრო, მცენარის განვითარების ფაზა და შენახვის მეთოდი განსაზღვრავს.

ადრეულ ფაზაში აღებული მწვანე მასა, სათანადო დამზადების პირობებში, შეიძლება გამოყენებულ იქნეს წვნიანი საკვების მისაღებად. მოგვიანებით აღებისას იზრდება მშრალი ნივთიერების მოსავალი, თუმცა მცენარის მომწიფებასთან ერთად იცვლება ბოჭკოს შემცველობა და საკვების მონელებადობა.

ამიტომ, თუ ფერმერის მიზანი რძის ან ხორცის მწარმოებელი პირუტყვისთვის ხარისხიანი საკვების მიღებაა, მოსავლის აღების დრო წინასწარ უნდა დაიგეგმოს.

ამერიკული მეურნეობების მაგალითებში ტრიტიკალესგან ჰექტარზე რამდენიმე ტონა მშრალი ნივთიერების მიღებაა აღწერილი. თუმცა კონკრეტული შედეგები განსხვავდება კლიმატის, ჯიშის, თესვის ვადების, ნიადაგის ნაყოფიერებისა და ტენით უზრუნველყოფის მიხედვით. შესაბამისად, აშშ-ის ცალკეულ შტატებში მიღებული მაჩვენებლები საქართველოს პირობებში გარანტირებულ მოსავლიანობად ვერ ჩაითვლება.

ტრიტიკალეს მარცვალიც გამოიყენება ცხოველთა კვებაში. მისი კვებითი ღირებულება დამოკიდებულია ჯიშზე, მოყვანის პირობებსა და მარცვლის ხარისხზე. რაციონში გამოყენებისას აუცილებელია ცილის, ენერგიისა და სხვა საკვები ნივთიერებების დაბალანსება, განსაკუთრებით მაღალი პროდუქტიულობის ცხოველებისთვის.

ტრიტიკალე – ხორბალი თუ ჭვავი?

ამ კულტურების არჩევისას გასათვალისწინებელია არა მხოლოდ მოსავლიანობა, არამედ ფერმის მთავარი მიზანიც მარცვლის წარმოება, საკვები ბაზის შექმნა თუ ნიადაგის დაცვაა.

მახასიათებელი	ტრიტიკალე	ხორბალი	ჭვავი
ძირითადი დანიშნულება	მარცვალი, საკვები, საფარი კულტურა	მარცვალი, საკვები	მარცვალი, საკვები, საფარი კულტურა
მწვანე მასის მიღება	ხშირად მაღალი პოტენციალი	დამოკიდებულია ჯიშსა და გამოყენებაზე	მაღალი პოტენციალი
ზამთრის სიცივისადმი გამძლეობა	ჯიშისა და პირობების მიხედვით	მნიშვნელოვნად განსხვავდება ჯიშების მიხედვით	ხშირად მაღალი
ღარიბ ნიადაგებზე ზრდა	შედარებით ადაპტირებადი	დამოკიდებულია ნიადაგსა და ჯიშზე	ხშირად კარგად ვითარდება
ნიადაგის დაცვა ეროზიისგან	ეფექტიანია, როგორც საფარი კულტურა	ეფექტიანია შესაბამისი მართვისას	ეფექტიანია, როგორც საფარი კულტურა
გამოყენება მეცხოველეობაში	მწვანე მასა, თივა, სილოსი, მარცვალი	ძირითადად მარცვალი და საკვები	მწვანე მასა, მარცვალი და საკვები

ეს შედარება ზოგად სურათს ასახავს. არც ტრიტიკალე და არც მისი მშობელი კულტურები ყველა პირობებში უპირობო უპირატესობით არ გამოირჩევა. საბოლოო არჩევანი უნდა ეფუძნებოდეს კონკრეტულ ჯიშს, ადგილობრივ კლიმატს, ნიადაგის მდგომარეობასა და წარმოების მიზანს.

როგორ დავნერგოთ ტრიტიკალე მეურნეობაში?

ტრიტიკალეს ეფექტიანად გამოყენებისთვის მნიშვნელოვანია მისი თესვისა და მომდევნო კულტურასთან შეთავსების დაგეგმვა.

პირველი _ შეარჩიეთ სწორი თესვის ვადა. საშემოდგომო ტრიტიკალე ისე უნდა დაითესოს, რომ მცენარემ ზამთრამდე მოასწროს დაფესვიანება და განვითარება. კონკრეტული ვადა დამოკიდებულია რეგიონზე, სიმაღლეზე ზღვის დონიდან, ტემპერატურასა და ჯიშზე.

მეორე _ გაითვალისწინეთ წინამორბედი კულტურის აღების დრო. თუ ტრიტიკალე სიმინდის შემდეგ უნდა დაითესოს, სასურველია ისეთი სიმინდის ჰიბრიდის შერჩევა, რომელიც მოსავალს დროულად იძლევა და საშემოდგომო თესვისთვის საკმარის დროს ტოვებს. ამასთან, აუცილებელია ნიადაგის ტენიანობისა და ტექნიკის გადაადგილების შესაძლებლობის შეფასება.

მესამე _ სწორად მოამზადეთ სათესლე ფენა. თესლი უნდა განთავსდეს შესაბამის სიღრმეზე და ჰქონდეს ნიადაგთან კარგი შეხება. ნიადაგის ზედმეტი დამუშავება და მძიმე ტექნიკის გამოყენება, განსაკუთრებით ჭარბტენიან პირობებში, შესაძლოა თავად გახდეს დატკეპნის მიზეზი.

მეოთხე _ განსაზღვრეთ გამოყენების მიზანი. თუ ტრიტიკალე საფარ კულტურად ითესება, მთავარი ამოცანა ნიადაგის დაფარვა და საკვები ნივთიერებების შენარჩუნებაა. თუ მიზანი საკვების მიღებაა, საჭიროა მოსავლის აღების ვადისა და შემდეგი კულტურის თესვის გეგმის შეთანხმება.

მეხუთე _ დაგეგმეთ მომდევნო კულტურის თესვა. ტრიტიკალეს ბიომასის დატოვებამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს თესვის პირობებზე, ნიადაგის ტემპერატურასა და აზოტის ხელმისაწვდომობაზე. ამიტომ საჭიროა მცენარეული ნარჩენების მართვა და, საჭიროების შემთხვევაში, აზოტის დამატებითი მოთხოვნილების შეფასება.

რას უნდა მიაქციონ ყურადღება ქართველმა ფერმერებმა?

საქართველოს პირობებში ტრიტიკალეს გამოცდა საინტერესო შეიძლება იყოს როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ საქართველოში, თუმცა შედეგები განსხვავებული იქნება.

აღმოსავლეთ საქართველოში, სადაც ტენის დეფიციტი და ქარისმიერი ეროზია ცალკეულ ზონებში მნიშვნელოვანი პრობლემაა, საშემოდგომო მცენარეულმა საფარმა შესაძლოა ნიადაგის დაცვასა და ზამთრის ნალექების ეფექტიან გამოყენებას შეუწყოს ხელი. თუმცა წყლის დაზოგვის შედეგი ავტომატური არ არის: საფარი კულტურა თავადაც მოიხმარს წყალს, ამიტომ მისი განვითარების მართვა მომდევნო კულტურის წყლით უზრუნველყოფის გათვალისწინებით უნდა მოხდეს.

დასავლეთ საქართველოში, სადაც ნალექები ზოგიერთ რეგიონში უხვია, ტრიტიკალეს გამოყენება შეიძლება საინტერესო იყოს ნიადაგის ეროზიის შესამცირებლად, მცენარეული საფარის შესანარჩუნებლად და მეცხოველეობის საკვები ბაზის გასაძლიერებლად. ამ შემთხვევაში განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ჭარბტენიანობას, თესვის პირობებსა და დაავადებების გავრცელების რისკს.

ტრიტიკალეს დანერგვამდე ფერმერმა უნდა შეარჩიოს ადგილობრივ პირობებთან შეგუებული ჯიში და მცირე ფართობზე გამოსცადოს მისი ზრდა, ბიომასის მოსავალი და გავლენა მომდევნო კულტურაზე. შედეგების შესაფასებლად სასარგებლოა საცდელი ნაკვეთის შედარება იმავე მეურნეობაში არსებულ ფართობთან, სადაც ტრიტიკალე არ ითესება.

საშემოდგომო ტრიტიკალე ფერმერისთვის შეიძლება ერთდროულად იყოს საკვები კულტურა და ნიადაგის დაცვის საშუალება. მისი ფესვთა სისტემა, მცენარეული საფარი და ნარჩენების ორგანული მასა ხელს უწყობს ნიადაგის სტრუქტურის შენარჩუნებას, ეროზიის შემცირებასა და საკვები ნივთიერებების ციკლის გაუმჯობესებას.

თუმცა ტრიტიკალე უნივერსალური გამოსავალი არ არის. მისი სარგებელი დამოკიდებულია სწორ ჯიშზე, თესვის ვადებზე, ნიადაგის მდგომარეობასა და მომდევნო კულტურასთან შეთავსებაზე. საქართველოს ფერმერულ მეურნეობებში მისი გამოცდა, განსაკუთრებით იქ, სადაც ნიადაგის ეროზია, დატკეპნა ან საკვები ბაზის დეფიციტი პრობლემას წარმოადგენს, პრაქტიკულად საინტერესო მიმართულებაა.

ფერმერთა საყურადღებოდ – ტრიტიკალე შეარჩიეთ არა მხოლოდ მოსავლის მისაღებად, არამედ მეურნეობის მთლიანი სისტემის გასაუმჯობესებლად, ნიადაგის დაცვის, საკვების წარმოებისა და დანახარჯების გონივრული მართვის გათვალისწინებით.

მასალა მომზადებულია Agrinews-ში მარტა ბლუმის მიერ გავრცელებული ინფორმაციისა და Advanced Ag Systems LLC-ის აგრონომ ტომ კილსერისთვის მიწერილი რეკომენდაციების საფუძველზე. ამერიკული მეურნეობების კონკრეტული შედეგები საქართველოს პირობებში დამატებით გამოცდა და შეფასება სჭირდება.