მეტი მოსავალი მეტ შემოსავალს აღარ ნიშნავს, ჭარბი ყურძენი და შემცირებული მოთხოვნა – როგორ ებრძვის პორტუგალია მევენახეობის კრიზისს?

სოფლის მეურნეობაში წარმოების ზრდა ყოველთვის არ ნიშნავს დარგის ეკონომიკურ გაძლიერებას. ზოგჯერ ბაზარზე ჭარბი პროდუქცია, მომხმარებელთა მოთხოვნის შემცირება და რეალიზაციის სირთულეები ფერმერებს მძიმე მდგომარეობაში აყენებს და სახელმწიფოსგან განსხვავებული მიდგომების გამოყენებას მოითხოვს. ასეთ დროს მხოლოდ მოსავლის მიღება კი არა, არამედ უფრო  მნიშვნელოვანი წარმოების მოცულობის ბაზრის მოთხოვნასთან შესაბამისობაში მოყვანა, ფერმერთა შემოსავლების დაცვა და ტრადიციული სასოფლო-სამეურნეო დარგების შენარჩუნებაა.

ამის საინტერესო მაგალითია პორტუგალია, სადაც სახელმწიფომ მევენახეების მხარდასაჭერად უჩვეულო გადაწყვეტილება მიიღო – ფინანსურ დახმარებას სთავაზობს მათ, ვინც ყურძენს არ დაკრეფს და მოსავალს ვაზზე დატოვებს.

დუროს ხეობაში სახელმწიფომ 12 მილიონი ევრო გამოყო პროგრამისთვის, რომლის პირობის თანახმად, მევენახემ მოსავალი ვაზზე უნდა დატოვოს. მიზანი ჭარბი წარმოებით გამოწვეული კრიზისის შემსუბუქება და უნიკალური მევენახეობის რეგიონის გადარჩენაა.

სოფლის მეურნეობაში სახელმწიფო დახმარება, როგორც წესი, წარმოების გაფართოებას, მოსავლიანობის გაზრდას ან პროდუქციის რეალიზაციის ხელშეწყობას უკავშირდება. თუმცა პორტუგალიის დუროს ხეობაში ხელისუფლებამ განსხვავებული გადაწყვეტილება მიიღო: მევენახეებს ფინანსურ დახმარებას სთავაზობენ იმ პირობით, რომ ყურძენს არ დაკრეფენ და მოსავალს ვაზზე დატოვებენ.

პროგრამისთვის სახელმწიფომ 12 მილიონი ევრო გამოყო. მევენახეს შეუძლია მიიღოს ჰექტარზე მაქსიმუმ 1125 ევრო, თუ ყურძენს ვაზზე დატოვებს. ამასთან, მოსავალი ადგილზე უნდა დარჩეს მანამ, სანამ შესაბამისი ინსპექტორი არ მივა და პირადად არ შეამოწმებს, რომ პროგრამის პირობა შესრულებულია.

ერთი შეხედვით, ასეთი გადაწყვეტილება შეიძლება უჩვეულოდ მოგეჩვენოთ: რატომ უნდა გადაიხადოს სახელმწიფომ ფერმერს იმაში, რომ მან საკუთარი მოსავალი არ აიღოს? თუმცა დუროს ხეობაში შექმნილი ვითარება გვიჩვენებს, რომ ზოგჯერ სოფლის მეურნეობის მხარდაჭერა არა წარმოების გაზრდას, არამედ მისი ეკონომიკურად გამართლებული მოცულობის შენარჩუნებას უნდა ემსახურებოდეს.

პორტუგალიის დუროს ხეობა მსოფლიოში ერთ-ერთი ცნობილი მევენახეობა-მეღვინეობის რეგიონია. იგი განსაკუთრებით განთქმულია პორტვეინის წარმოებით და იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაშია შეტანილი.

რეგიონის ეკონომიკური და კულტურული მნიშვნელობა მხოლოდ ღვინის წარმოებით არ განისაზღვრება. დუროს უნიკალური ტერასული ვენახები, მთის ფერდობებზე მოწყობილი სავენახე ნაკვეთები და საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბებული მევენახეობის ტრადიციები ამ ტერიტორიის განსაკუთრებული ღირებულებაა.

ამჟამად რეგიონი რამდენიმე პრობლემის ერთდროულად წინაშე დგას.

შეფასებით, დუროს ხეობაში დაახლოებით 18 000 მევენახე ყურძნის გაყიდვით მიღებულ შემოსავალზეა დამოკიდებული. თუმცა ღვინოზე მოთხოვნის შემცირებისა და ბაზარზე არსებული ჭარბი მარაგების გამო, ყურძნის მწარმოებლების ნაწილს მოსავლის გასაღება უჭირს.

განსაკუთრებით რთული მდგომარეობაა წითელი ღვინის მიმართულებით. ღვინის საცავებში წინა წლების მოსავლისგან დამზადებული მნიშვნელოვანი მარაგებია დაგროვილი, რაც ახალი ყურძნის შესყიდვის საჭიროებას ამცირებს.

შედეგად, მევენახე შეიძლება მთელი წლის განმავლობაში უვლიდეს ვენახს, გასწიოს შრომა და ფინანსური დანახარჯები, მაგრამ მოსავლის აღების პერიოდში მყიდველი ვერ იპოვოს.

ასეთ პირობებში ვენახის მოვლა და ყურძნის წარმოება ეკონომიკურად სულ უფრო ნაკლებად მიმზიდველი ხდება. თუ ოჯახს ვენახიდან შემოსავალი აღარ აქვს, არსებობს საფრთხე, რომ მეურნეობას მიატოვებს.

დუროს შემთხვევაში ეს მხოლოდ ცალკეული ფერმერების პრობლემა არ არის. ვენახების მიტოვება საფრთხეს უქმნის მთლიანად რეგიონის ტრადიციულ ლანდშაფტს, რომლის შენარჩუნებაც მუდმივ მოვლასა და ადამიანების შრომას მოითხოვს.

დუროს მევენახეობა-მეღვინეობის კრიზისის ერთ-ერთი მიზეზი წარმოებასა და ბაზრის მოთხოვნას შორის წარმოქმნილი დისბალანსია.

მოწოდებული მონაცემების თანახმად, 2000 წლიდან რეგიონში ვენახების ფართობი დაახლოებით 25%-ით გაიზარდა, მაშინ როდესაც პორტვეინის გაყიდვები 34%-ით შემცირდა.

ეს განსხვავება ნათლად აჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანია სოფლის მეურნეობაში წარმოების მოცულობის ბაზრის რეალურ მოთხოვნასთან შესაბამისობაში მოყვანა.

რეგიონში ცდილობენ ჩვეულებრივი, ე.წ. წყნარი ღვინოების პოპულარიზაციასაც, თუმცა ამ მიმართულებით მიღებული შედეგები ჯერ კიდევ არ არის საკმარისი არსებული ჭარბი წარმოების პრობლემის გადასაჭრელად. ამასთან, წითელი ღვინის ბაზარზე დაგროვილი მარაგები დამატებით სირთულეებს ქმნის.

მევენახეებისთვის პრობლემას წარმოების მაღალი თვითღირებულებაც ამძიმებს. დუროს ტერასულ ვენახებში ყურძნის კრეფა უმეტესად ხელით შრომას მოითხოვს, რაც რთველს აძვირებს. როდესაც ბაზარზე ყურძნის ჭარბი რაოდენობაა და მყიდველების მხრიდან მოთხოვნა შეზღუდულია, მწარმოებელს ფასის გაზრდის შესაძლებლობაც ნაკლებად აქვს.

შედეგად, ფერმერი ერთდროულად აწყდება მაღალ საწარმოო დანახარჯებს, დაბალ მოთხოვნასა და პროდუქციის რეალიზაციის სირთულეს.

სახელმწიფოს დახმარება – რატომ იხდიან მოსავლის ვაზზე დატოვებისთვის?

პორტუგალიის ხელისუფლების მიერ გამოყოფილი 12 მილიონი ევრო სწორედ ამ პრობლემების შემსუბუქებას ემსახურება.

პროგრამის ფარგლებში მევენახეს შეუძლია ჰექტარზე 1125 ევრომდე დახმარება მიიღოს, თუ ყურძენს არ დაკრეფს და ვაზზე დატოვებს. პროგრამის პირობის შესრულებას ინსპექტორი ადგილზე ამოწმებს.

ამ გადაწყვეტილების მთავარი მიზანი ჭარბი ყურძნის ბაზარზე მოხვედრის შეზღუდვა და მევენახეების ნაწილის ფინანსური მდგომარეობის შემსუბუქებაა.

სახელმწიფო ფაქტობრივად ცდილობს, დროებით შეამციროს წარმოების ის ნაწილი, რომლის რეალიზაციაც არსებულ საბაზრო პირობებში შეუძლებელია ან ეკონომიკურად გაუმართლებელია.

ამასთან, დახმარების მიზანი მხოლოდ მიმდინარე სეზონის პრობლემების მოგვარება არ არის. ხელისუფლება ცდილობს, მევენახეებმა ვენახები არ მიატოვონ, შენარჩუნდეს სოფლის მოსახლეობის დასაქმება და დუროს ისტორიული ლანდშაფტი.

პროგრამაში მონაწილეობისთვის წელს 425 განაცხადი შევიდა. ეს მაჩვენებელი დაახლოებით 18 000 მევენახის საერთო რაოდენობასთან შედარებით მცირეა, თუმცა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ რეგიონში პრობლემა უმნიშვნელოა. იგი მხოლოდ პროგრამაში მონაწილეობის მსურველთა რაოდენობას ასახავს.

ღვინის მსოფლიო ბაზარი იცვლება

დუროს პრობლემები მხოლოდ პორტუგალიისთვის დამახასიათებელი არ არის. ღვინის მსოფლიო ბაზარზე მოთხოვნის ცვლილება სულ უფრო მეტ მწარმოებელს აიძულებს, წარმოების მოცულობა და პროდუქციის ასორტიმენტი გადააფასოს.

ღვინის საერთაშორისო ორგანიზაციის (OIV) მონაცემებზე დაყრდნობით, 2025 წელს მსოფლიოში ღვინის მოხმარებამ 208 მილიონი ჰექტოლიტრი შეადგინა, რაც წინა წელთან შედარებით 2,7%-ით ნაკლებია. ეს 1957 წლის შემდეგ ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია.

მომხმარებელთა გემოვნების ცვლილება, ცხოვრების წესის გარდაქმნა და სხვადასხვა სასმელის პოპულარობის ზრდა ღვინის მწარმოებლებისთვის ახალ გამოწვევებს ქმნის.

ამ პირობებში მხოლოდ ტრადიციული პროდუქციის წარმოებაზე ორიენტირება საკმარისი აღარ არის. მეღვინეობამ მეტი ყურადღება უნდა დაუთმოს მომხმარებლის მოთხოვნის შესწავლას, პროდუქციის მრავალფეროვნებასა და ბაზრის ახალ სეგმენტებს.

მათ შორის პერსპექტიულ მიმართულებებად განიხილება თეთრი, მსუბუქი და ცქრიალა ღვინოები, ასევე ღვინის ტურიზმის განვითარება.

გაკვეთილი საქართველოსთვის

პორტუგალიის დუროს ხეობაში შექმნილი ვითარება საქართველოს მევენახეობა-მეღვინეობის სექტორისთვისაც საყურადღებო გამოცდილებაა.

საქართველოში ვენახების გაშენება და ყურძნის წარმოების გაფართოება ხშირად გრძელვადიან ინვესტიციად განიხილება. თუმცა ახალი ვენახის გაშენებამდე აუცილებელია არა მხოლოდ ნიადაგისა და კლიმატური პირობების შეფასება, არამედ მომავალი პროდუქციის გასაღების ბაზრის შესწავლაც.

მევენახემ წინასწარ უნდა იცოდეს, რა მოცულობის ყურძნის შესყიდვა შეუძლია ადგილობრივ ღვინის საწარმოებს, როგორია კონკრეტული ჯიშის მოთხოვნა, რა ფასად შეიძლება მოსავლის რეალიზაცია და რამდენად სტაბილურია ეს ბაზარი.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ წარმოების გაფართოება მხოლოდ დარგვისა და მოსავლიანობის ზრდის მაჩვენებლებით არ შეფასდეს. ვენახის გაშენება მრავალწლიანი ვალდებულებაა, ხოლო ბაზრის მოთხოვნა შეიძლება მნიშვნელოვნად შეიცვალოს.

საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია ღვინის საექსპორტო ბაზრების დივერსიფიკაცია, პროდუქციის ასორტიმენტის გაფართოება, ხარისხის გაუმჯობესება და ღვინის ტურიზმის განვითარება.

არანაკლებ მნიშვნელოვანია ფერმერებსა და ღვინის საწარმოებს შორის გრძელვადიანი, გამჭვირვალე სახელშეკრულებო ურთიერთობების ჩამოყალიბება, რათა მევენახემ მოსავლის რეალიზაციის საკითხი რთველის დაწყებამდე შეძლოს დაგეგმოს.

პორტუგალიის მაგალითი გვიჩვენებს, რომ სოფლის მეურნეობის განვითარება მხოლოდ წარმოების ზრდას არ ნიშნავს. ზოგჯერ სახელმწიფოს ამოცანა ჭარბი წარმოების დროებითი შეზღუდვა, ფერმერის შემოსავლის დაცვა და იმ კულტურული თუ ეკონომიკური რესურსების შენარჩუნებაა, რომელთა აღდგენა მომავალში გაცილებით რთული და ძვირი შეიძლება გახდეს.

დუროს ხეობაში მევენახეებს ყურძნის ვაზზე დატოვებისთვის უხდიან არა იმიტომ, რომ წარმოება აღარ სურთ, არამედ იმიტომ, რომ ბაზარზე არსებული ვითარება მოსავლის ნაწილის აღებას ეკონომიკურად გაუმართლებელს ხდის.

საქართველოს მევენახეობისთვისაც მნიშვნელოვანი გაკვეთილი სწორედ ეს არის: ახალი ვენახის გაშენებამდე უნდა ვიცოდეთ, ვის, სად, რა მოცულობით და რა ფასად მივყიდით მომავალ მოსავალს. თანამედროვე მევენახეობა მხოლოდ კარგი ყურძნის მოყვანა კი არა, ბაზრის მოთხოვნასთან შესაბამისი წარმოების დაგეგმვაცაა.

   მოამზადა შოთა მაჭარაშვილმა